Gần đây, thị trường kim cương tại Việt Nam xuất hiện những dấu hiệu khủng hoảng niềm tin. Trong số các mối lo của người tiêu dùng có nghi vấn về nguồn gốc tự nhiên hay nhân tạo của viên đá, tính xác thực của chứng thư, khả năng thu đổi và mức độ minh bạch của người bán. Cho đến khi có kết quả kiểm tra độc lập bởi tổ chức có năng lực kiểm định với độ chính xác cao trên diện rộng, chúng ta không nên vội kết luận rằng tất cả hoặc phần lớn những viên kim cương đang gây tranh cãi đều là kim cương nuôi cấy nhân tạo.
Là một người làm nghiên cứu khoa học vật liệu nhiều năm, tôi cho rằng trước hết chúng ta cần làm rõ: cách gọi “kim cương thật” và “kim cương giả” trong trường hợp này vì nó có thể gây hiểu lầm.
Nếu một viên đá được tạo ra trong phòng thí nghiệm bằng công nghệ HPHT (High Pressure High Temperature) hoặc CVD (Chemical Vapor Deposition), có cùng kiểu mạng tinh thể carbon đặc trưng của kim cương, có độ cứng, chiết suất, độ dẫn nhiệt và các tính chất vật lý, hóa học đặc trưng của kim cương, thì về mặt khoa học nó là kim cương.
Nó khác với vật liệu cubic zirconia và moissanite. Đây là những vật liệu mô phỏng kim cương: chúng có bề ngoài trông giống kim cương nhưng không có cùng thành phần hóa học và cấu trúc tinh thể. Chỉ khi chúng được cố ý bán như kim cương thì mới phát sinh yếu tố gian dối hay lừa đảo.
Nói cách khác, kim cương nhân tạo trong phòng thí nghiệm không phải là một miếng thủy tinh được làm cho giống kim cương. Nó là một tinh thể kim cương thật sự, chỉ khác ở nơi và quá trình hình thành.
- Kim cương tự nhiên là loại hình thành trong lòng đất qua những điều kiện địa chất đặc biệt.
- Trong khi kim cương nhân tạo được tạo ra trong thiết bị công nghệ cao, nơi con người tái tạo các điều kiện cần thiết để tinh thể kim cương phát triển.
Chính vì cấu trúc cơ bản và các tính chất chính gần như giống nhau nên mắt thường không thể phân biệt được. Ngay cả người có kinh nghiệm sử dụng kính lúp chuyên ngành cũng thường không thể đưa ra kết luận. Kể cả các máy xét nghiệm dẫn nhiệt hoặc dẫn điện thông thường tại cửa hàng có thể hỗ trợ xác định viên đá có phải kim cương hay không, cũng không đủ để kết luận đó là kim cương tự nhiên hay kim cương nhân tạo.
Muốn sàng lọc nguồn gốc phải sử dụng đến thiết bị quang phổ chuyên dụng; những trường hợp nghi vấn cần được chuyển đến phòng giám định có năng lực phân tích sâu, chẳng hạn dùng quang phổ hồng ngoại, quang phổ phát quang sử dụng nguồn laser có bước sóng thích hợp, ảnh phát quang dưới tia tử ngoại sâu, quan sát cấu trúc tăng trưởng, phân tích tạp chất và các khuyết tật trong mạng tinh thể.
Điều các thiết bị công nghệ cao này tìm kiếm không phải là sự khác biệt giữa “kim cương” và “không phải kim cương”.
Chúng tìm kiếm những dấu vết rất nhỏ về quá trình viên kim cương đã được hình thành.
Trong khoa học vật liệu, chúng ta gọi đó là những khuyết tật mạng tinh thể — defects — cùng với sự phân bố của tạp chất như nitrogen, boron, silicon, vacancy (chỗ trống trong mạng tinh thể), ứng suất nội và các vùng tăng trưởng.
Cần lưu ý rằng “defect” trong khoa học vật liệu không nhất thiết có nghĩa là viên đá bị lỗi hoặc kém chất lượng. Đó có thể là nguyên tử tạp chất, vị trí trống trong mạng tinh thể hoặc sai khác rất nhỏ trong cấu trúc. Chính sự phân bố của những dấu vết này có thể trở thành “dấu vân tay” giúp nhà khoa học suy ra điều kiện hình thành của viên đá, trong tự nhiên hay trong phòng thí nghiệm.
Vì thế, cuộc khủng hoảng hiện nay không đơn thuần là cuộc khủng hoảng giữa một vật “thật” và một vật “giả”.
Đây trước hết là cuộc khủng hoảng của sự công khai thông tin và niềm tin.
Về khả năng sử dụng, một viên kim cương nhân tạo có thể đẹp, cứng, bền và lấp lánh giống như một viên kim cương tự nhiên có cùng chất lượng cắt, màu sắc và độ trong. Nói một cách khác, người đeo thường không nhận được lợi ích đáng kể hơn về độ cứng, độ bền hay vẻ lấp lánh chỉ vì một viên có nguồn gốc tự nhiên.
Nhưng giá trị thị trường của kim cương không chỉ được hình thành từ tính chất vật lý và hóa học.
Nó còn được hình thành từ một yếu tố rất quan trọng: niềm tin của người mua vào sự quý hiếm của nó.
Giá trị cao của kim cương tự nhiên được xây dựng một phần trên tính hữu hạn của nguồn cung, đặc biệt đối với những viên có kích thước lớn và phẩm chất đá quý cao. Nó còn được củng cố bởi lịch sử, văn hóa, hệ thống phân hạng, thương hiệu và sự chấp nhận lâu dài của thị trường.
Kim cương nhân tạo, dù có tính chất vật liệu gần như tương đương, lại có thể được sản xuất với số lượng cũng như kích cở ngày càng lớn khi công nghệ tiến bộ. Chi phí sản xuất có xu hướng ngày càng giảm, năng suất ngày càng tăng và chất lượng ngày càng được kiểm soát tốt hơn.
Do đó, hai viên đá có thể gần như tương đương về công năng nhưng không tương đương về độ khan hiếm và giá trị thị trường. Hiện tại kim cương tự nhiên thường đắt hơn khoảng 10–15 lần so với kim cương nhân tạo cùng cỡ 1 carat.
Đây chính là điểm cốt lõi.
Người tiêu dùng không nhất thiết cảm thấy bị lừa vì viên đá họ mua không phải kim cương. Họ cảm thấy bị lừa khi nguồn gốc của viên đá không được công khai, trong khi họ đã trả tiền dựa trên niềm tin rằng mình đang sở hữu một vật thể tự nhiên quý hiếm.
Nếu một viên kim cương nhân tạo được công bố rõ ràng về nguồn gốc, được kiểm định đúng năng lực và bán trong điều kiện người mua hiểu đầy đủ mình đang mua gì, thì về nguyên tắc minh bạch thương mại, đó không phải là sự lừa đảo.
Vấn đề chỉ phát sinh khi kim cương nhân tạo được đưa ra thị trường bán cho người tiêu dùng như kim cương tự nhiên, hoặc khi người bán không có đủ năng lực kiểm định nhưng vẫn đưa ra những cam kết tuyệt đối.
Khi ấy, sự chênh lệch về giá không xuất phát chủ yếu từ độ cứng, độ lấp lánh hay thành phần carbon, vì xét về những tính chất nền tảng này, hai loại kim cương về cơ bản là tương đương.
Nó nằm ở thông tin mà người bán cung cấp và niềm tin mà người mua đã đặt vào thông tin đó.
Từ góc nhìn khoa học, tôi cho rằng chúng ta nên thay đổi câu hỏi.
Thay vì chỉ hỏi: “Viên kim cương này là thật hay giả?”
Chúng ta nên hỏi:
- “Đây có thật sự là kim cương không?”
- “Nếu thật thì nó được hình thành trong tự nhiên hay được nuôi cấy nhân tạo?”
- “Nếu là tự nhiên thì phương pháp nào đã được sử dụng để xác định nguồn gốc?”
- “Nếu có chứng nhận thì do tổ chức nào thực hiện?”
- “Giá bán có phản ánh đúng nguồn gốc và độ khan hiếm của sản phẩm không?”
Khoa học có thể giúp xác định nguồn gốc của viên kim cương (tự nhiên hay nhân tạo). Nhưng khoa học không tự quyết định một viên đá đáng giá bao nhiêu.
Giá trị kinh tế còn do xã hội, thị trường, văn hóa và niềm tin của con người cùng tạo nên.
Vì thế, có thể nói:
Về khoa học vật liệu, kim cương tự nhiên và kim cương nhân tạo đều là kim cương. Nhưng về kinh tế, chúng không phải cùng một sản phẩm, bởi nguồn gốc, khả năng mở rộng nguồn cung, lịch sử thị trường và kỳ vọng bán lại khác nhau. Khủng hoảng xuất hiện không phải vì công nghệ tạo ra được kim cương, mà vì thông tin về nguồn gốc, chứng thư và giá trị giao dịch không còn được người mua tin cậy.
Cuộc khủng hoảng kim cương hiện nay, vì vậy, không phải là bằng chứng cho thấy khoa học thất bại trong việc phân biệt vật liệu.
Nó cho thấy thị trường đã không theo kịp sự phát triển của công nghệ vật liệu.
Khi công nghệ có thể tạo ra một sản phẩm gần như không thể phân biệt bằng mắt thường hay những máy xét nghiệm đơn giản ở các cửa tiệm với sản phẩm tự nhiên, thì sự trung thực trong công bố nguồn gốc, năng lực kiểm định độc lập và hệ thống chứng nhận minh bạch trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.
Cuối cùng, giá trị của viên kim cương không chỉ nằm trong các nguyên tử carbon được kết nối với nhau như thế nào.
Nó còn nằm trong câu chuyện mà người mua tin rằng mình đang sở hữu. Khi câu chuyện đó không đúng với sự thật, thứ mất giá đầu tiên không phải là viên kim cương.
Mà là niềm tin.
-------------
Nguồn: Trương Nguyện Thành
https://www.facebook.com/share/p/1JPa6aT8g6/
