"Tôi đã làm gì để đáng phải chịu điều này?"
Chỉ trong vòng một tuần, gần như mọi thứ từ mua nhà cho tới đổ xăng đều đắt hơn với người Mỹ. Bài toán khả năng chi trả (affordability) một lần nữa trở thành tâm điểm chính trị, đúng vào giai đoạn nước rút trước bầu cử giữa nhiệm kỳ.
"Nếu bạn là một hộ gia đình Mỹ trung bình, có lẽ bạn đang tự hỏi: Tôi đã làm gì để đáng phải chịu điều này?", ông Joe Brusuelas, kinh tế trưởng tại RSM, nhận xét.
Nghịch lý nằm ở chỗ, xét trên bề mặt, nền kinh tế Mỹ đang vận hành khá tốt. Tăng trưởng và đầu tư được thúc đẩy bởi chính sách cắt giảm thuế, nới lỏng quy định của Tổng thống Donald Trump, cùng làn sóng chi tiêu lịch sử cho trí tuệ nhân tạo. Nhưng chính các yếu tố đó, cộng với thuế quan và quá trình xây dựng ồ ạt các trung tâm dữ liệu, cũng góp phần đẩy lạm phát lên cao. Trong khi đó, cuộc chiến với Iran đã châm ngòi một cú sốc năng lượng, kéo giá xăng, dầu diesel và dầu sưởi tăng mạnh.
Các con số vĩ mô vẫn rất đẹp. Tỷ lệ thất nghiệp duy trì ở mức thấp 4,1%. Nhờ một phần vào thị trường chứng khoán tăng bất chấp trọng lực, giá trị tài sản ròng của các hộ gia đình Mỹ đạt 186.000 tỷ USD trong quý II năm nay, tăng 26.000 tỷ USD so với quý IV/2024. Báo cáo doanh số bán lẻ tháng 8 công bố tuần này cũng mạnh hơn dự báo, cho thấy chi tiêu tiêu dùng vẫn vững.
"Hãy nhìn vào bối cảnh địa chính trị đầy cú sốc và bất định, và bạn sẽ bắt đầu trân trọng khả năng chống chịu của nền kinh tế Mỹ", Chủ tịch Fed Kevin Warsh phát biểu hôm thứ Tư khi giải thích quyết định tăng lãi suất.
Lợi suất 5% và cú siết vào túi tiền hộ gia đình
Vấn đề là các chỉ số tổng hợp không phải thứ cử tri cảm nhận hàng ngày.
Lợi suất trái phiếu Kho bạc kỳ hạn 10 năm, biến số then chốt quyết định lãi suất dài hạn cho cả người tiêu dùng lẫn doanh nghiệp, đã vượt mốc 5% lần đầu tiên kể từ năm 2023 trong tuần này, trước khi đóng cửa ngay dưới ngưỡng đó vào thứ Năm. Thị trường hợp đồng tương lai hiện cho thấy xác suất khoảng 50% Fed sẽ tiếp tục tăng lãi suất tại cuộc họp tháng 10, chỉ một tuần trước Ngày Bầu cử. Phần lớn quan chức Fed dự báo sẽ có thêm một đợt tăng lãi suất nữa trước cuối năm.
Hệ quả trực tiếp nhất nằm ở thị trường nhà ở. Lãi suất bình quân cho khoản vay mua nhà kỳ hạn 30 năm đã leo lên 6,95% trong tuần qua, theo số liệu Freddie Mac công bố hôm thứ Năm, chỉ còn cách ngưỡng tâm lý 7% một khoảng cách rất mỏng, mức chưa từng chạm tới kể từ ngay trước khi ông Trump nhậm chức năm 2025. Để so sánh, hồi đầu năm 2022, lãi suất này mới chỉ nhỉnh hơn 3%.
Trong khi đó, chỉ số giá tiêu dùng tháng 8 tăng 3,4% so với cùng kỳ, nối dài chuỗi năm năm liên tiếp người Mỹ chịu áp lực giá cả. Quan trọng hơn, trong suốt năm tháng qua, tốc độ tăng lương đã không theo kịp lạm phát, và với đà tăng mạnh của giá xăng trong vài tuần gần đây, khả năng lương bắt kịp giá trong tháng này là rất thấp.
Khi tăng lương cũng không đủ để thấy dễ chịu
Ngay cả những người lao động có mức tăng lương theo kịp lạm phát cũng chưa chắc cảm thấy khá hơn.
Nhà kinh tế Christina Patterson thuộc Trường Kinh doanh Booth, Đại học Chicago, chỉ ra rằng người lao động đạt được mức tăng lương thường phải trả một cái giá không nhỏ: đàm phán, tìm kiếm lời mời làm việc từ bên ngoài, chuyển việc, hoặc đe dọa nghỉ việc. Tất cả những hành động đó đều tốn kém, làm xáo trộn quan hệ giữa người lao động và người sử dụng lao động, khiến họ mất đồng nghiệp và đôi khi phải chuyển nhà.
Đây là chi tiết thường bị bỏ qua trong các mô hình vĩ mô: mức tăng lương danh nghĩa trên bảng thống kê không phản ánh chi phí chuyển đổi mà hộ gia đình phải bỏ ra để đạt được nó.
Độ trễ chính sách: Chi phí đến trước, lợi ích đến sau
Fed tăng lãi suất để hạ nhiệt lạm phát, nhưng tác động của chính sách tiền tệ tới nền kinh tế cần thời gian. Nhà kinh tế Milton Friedman từng có nhận định nổi tiếng rằng độ trễ này có thể "khá biến thiên". Theo ông Gregory Daco, kinh tế trưởng tại EY-Parthenon, một mốc tham chiếu hợp lý là khoảng một năm để thấy tác động của một đợt tăng lãi suất lên lạm phát.
Ông Warsh lập luận rằng việc kiềm chế lạm phát rốt cuộc sẽ mang lại lợi ích lớn nhất cho nhóm thu nhập thấp nhất. Nhưng vấn đề nằm ở trình tự: chi phí xuất hiện trước, còn lợi ích thì đến sau, và đó là một lập luận cực kỳ khó thuyết phục với những người Mỹ đang chứng kiến mọi khoản chi tiêu của mình đồng loạt đi sai hướng.
Phức tạp hơn nữa, nhiều người dân thậm chí hiểu ngược hoàn toàn cơ chế chính sách. Các khảo sát của các nhà kinh tế Alberto Binetti, Francesco Nuzzi và Stefanie Stantcheva cho thấy nhiều người coi việc Fed tăng lãi suất là yếu tố gây lạm phát. Nguyên nhân có thể nằm ở chỗ các đợt tăng lãi suất thường diễn ra đồng thời với môi trường lạm phát cao, khiến nguyên nhân và kết quả bị đảo lẫn trong nhận thức công chúng.
Một câu chuyện từ Battle Creek
Sức ép này thể hiện rõ nhất ở nhóm dân số hưu trí sống dựa vào thu nhập cố định.
Bà Stacy Hislop, 64 tuổi, một người về hưu tại bang Michigan, cho biết khoản An sinh Xã hội khoảng 1.900 USD mỗi tháng không đủ để theo kịp giá cả leo thang. Năm nay, bà đã phải rút 2.000 USD từ tài khoản tiết kiệm, để lại khoảng 13.000 USD trong ngân hàng. "Chúng tôi đang đi đến điểm mà các giải pháp của tôi bắt đầu cạn dần", bà nói.
Bà đã hủy chuyến đi đường bộ tới Tennessee vì giá xăng, và cố gắng kiếm thêm tiền bằng cách bán các món đồ cũ như quả cầu tuyết Disney hay quần áo Tommy Hilfiger từ thập niên 1990 trên eBay.
Đáng chú ý là cách bà nhìn nhận tài sản của mình: "Khoản tích lũy thực sự của tôi là căn nhà đang có. Nhưng nếu lãi suất tiếp tục tăng, căn nhà đó sẽ không bán được nhanh đâu", bà Hislop, người sở hữu hoàn toàn căn nhà tại Battle Creek, nhận định. Đây chính là cơ chế truyền dẫn ít được nhắc tới: lãi suất cao không chỉ làm tăng chi phí vay, mà còn làm giảm tính thanh khoản của tài sản lớn nhất trong bảng cân đối tài chính của hộ gia đình Mỹ.
Bài toán chính trị: "Chỉ số khốn khổ" đang cao hơn 2024
Khoảng cách giữa số liệu vĩ mô và cảm nhận thực tế đang trở thành biến số quyết định trong các cuộc đua vào Quốc hội trên khắp nước Mỹ, đặc biệt tại những nơi phe Dân chủ đặt vấn đề khả năng chi trả làm trọng tâm thông điệp tranh cử.
"Chúng ta đã thấy lương tăng lên phần nào. Nhưng mức tăng đó chưa đủ để cử tri đi đến kết luận rằng họ đang ở vị thế tốt hơn để đối phó với giá cả hiện tại", ông David Winston, chiến lược gia kỳ cựu của đảng Cộng hòa và là cố vấn cho ban lãnh đạo Cộng hòa tại Quốc hội, nhận xét. Theo ông, đó chính là "câu hỏi trung tâm" khi cử tri đánh giá liệu ông Trump và đảng của ông đã thực hiện được các cam kết kinh tế hay chưa.
Một thước đo phổ biến từ lâu là "chỉ số khốn khổ" (misery index), khái niệm do nhà kinh tế Arthur Okun đề xuất và trở nên nổi tiếng trong thập niên 1970, đơn giản là tổng của tỷ lệ lạm phát và tỷ lệ thất nghiệp. Chỉ số này hiện ở mức 7,5, cao hơn mức 6,7 hồi tháng 10/2024, ngay trước khi cựu Phó Tổng thống Kamala Harris thất bại trước ông Trump.
Bà Hislop dự định bỏ phiếu cho ứng viên Dân chủ Abdul El-Sayed trong cuộc đua vào Thượng viện tại bang mình, một chính trị gia có quan điểm tiến bộ, người lập luận rằng đối thủ Cộng hòa của ông, cựu Hạ nghị sĩ Mike Rogers, đang xa rời thực tế của cử tri trong các vấn đề kinh tế. "Ông ấy không thuộc giới tinh hoa chính trị. Ông ấy sẽ có những ý tưởng mới", bà nói, và thêm rằng bà đánh giá cao việc ông El-Sayed sống ngay tại đây và quan tâm tới nền kinh tế mà bà đang sống trong đó.
Điều này mang tính mỉa mai chính trị rõ rệt: năm 2024, ông Trump đã tranh cử phần lớn dựa trên việc chỉ trích áp lực giá cả, công kích Tổng thống Joe Biden khi đó vì quản lý yếu kém cú sốc lạm phát hậu Covid. Ông cam kết sẽ cắt giảm hóa đơn năng lượng của người Mỹ và liên tục gây sức ép buộc Fed hạ lãi suất.
Sau quyết định tăng lãi suất hôm thứ Tư, ông Trump viết trên mạng xã hội: "Đất nước chúng ta đang BÙNG NỔ với đầu tư mới! HÃY HẠ LÃI SUẤT CHO HOA KỲ, VÀ NHANH LÊN!" Tuy nhiên, sau đó ông nói với báo giới rằng ông vẫn ủng hộ ông Warsh: "Tôi đang trông cậy vào Kevin. Nhưng ông ấy có một hội đồng rất khó".
Lãi suất thấp hơn chắc chắn sẽ giúp kiềm chế chi phí vay cho nhiều dự án liên quan tới AI, những dự án đã đẩy thị trường chứng khoán lên mức kỷ lục. Nhưng như bà Heather Boushey, thành viên Hội đồng Cố vấn Kinh tế dưới thời ông Biden, lưu ý: "Thị trường chứng khoán thực sự không phải là chỉ báo cho thấy các gia đình đang sống ra sao".
Khi tầng lớp trung lưu mua sắm như người thu nhập thấp
Tác động tích lũy của lạm phát nhiều năm đang làm thay đổi hành vi tiêu dùng theo hướng đáng lo ngại. Giá tiêu dùng hiện cao hơn 27% so với tháng 1/2021, thời điểm ông Biden nhậm chức. Lạm phát từng chạm đỉnh nhiều thập kỷ ở mức 9,1% vào tháng 6/2022, và dù tốc độ tăng đã chậm lại, giá cả vẫn tiếp tục leo thang trên nền mặt bằng vốn đã cao sau đại dịch.
"Sau nhiều năm lạm phát cao, ngay cả nhóm khách hàng trung lưu tới trung lưu bậc cao cũng đang hành xử giống người mua sắm thu nhập thấp trong thời gian gần đây", ông Todd Vasos, Tổng giám đốc Dollar General, phát biểu tại một hội nghị nhà đầu tư của Goldman Sachs trong tuần này. Theo ông, một khi giá xăng chạm mốc 4 USD/gallon, khách hàng của Dollar General có xu hướng đi mua sắm thường xuyên hơn nhưng mua ít hơn trong mỗi lần. Còn với nhóm khách hàng thu nhập cao, điều ông nghe thấy ngày càng nhiều là: "Tôi không còn cảm thấy mình thuộc nhóm thu nhập cao với mức 100.000 USD nữa".
Cú sốc diesel và nỗi lo mùa đông
Trong khi giá xăng đóng vai trò lớn trong nhận thức của công chúng về khả năng chi trả, giá dầu diesel, yếu tố then chốt với ngành vận tải đường bộ, máy móc xây dựng và thiết bị nông nghiệp, thậm chí còn tăng mạnh hơn. Hôm thứ Năm, giá bán lẻ diesel bình quân tại Mỹ đạt 6,40 USD, một mức kỷ lục mới, so với 3,71 USD một năm trước đó. Đây là cú sốc chi phí đầu vào sẽ tiếp tục truyền dẫn vào giá hàng hóa trong các quý tới.
Tại vùng Đông Bắc, nơi nhiều gia đình sưởi ấm bằng dầu đốt, loại nhiên liệu có quan hệ mật thiết với diesel, người dân đang chuẩn bị đối mặt mùa đông lạnh giá. "Chúng tôi dự đoán sẽ có thêm một năm kỷ lục nữa với số người cần hỗ trợ tăng lên", ông Perkin Simpson, Giám đốc điều hành Generation Power CT, một tổ chức phi lợi nhuận tại Connecticut chuyên hỗ trợ tài chính mua dầu sưởi, cho biết.
Năm nay là năm đầu tiên các khoản tài trợ lên tới 500 USD của tổ chức này không còn đủ để chi trả cho mức đặt hàng tối thiểu 100 gallon mà nhiều nhà cung cấp yêu cầu để giao hàng tận nhà. Một số đơn vị cung cấp hiện vẫn tạo ngoại lệ, nhưng ông Simpson lo ngại giá cao hơn nữa trong mùa đông này có thể chấm dứt điều đó. "Liệu có những người sẽ bị bỏ lại giữa giá rét không?", ông đặt câu hỏi.
Góc nhìn đầu tư
Bức tranh này để lại vài hàm ý đáng lưu ý cho nhà đầu tư. Thứ nhất, khoảng cách giữa dữ liệu vĩ mô tổng hợp và sức khỏe tài chính hộ gia đình đang nới rộng, khiến các chỉ báo tiêu dùng tổng hợp trở nên kém tin cậy hơn trong việc dự báo hành vi thực tế, đặc biệt ở phân khúc bán lẻ giá trị thấp và hàng tiêu dùng thiết yếu.
Thứ hai, lợi suất 10 năm quanh ngưỡng 5% và lãi suất vay mua nhà tiệm cận 7% là sự kết hợp đủ để làm đóng băng thanh khoản thị trường nhà ở, với tác động lan tỏa sang cả xây dựng, tín dụng tiêu dùng và cảm nhận về tài sản hộ gia đình.
Thứ ba, và có lẽ quan trọng nhất về mặt định giá rủi ro: chu kỳ chính trị và chu kỳ chính sách tiền tệ đang va vào nhau. Với xác suất khoảng 50% cho một đợt tăng lãi suất nữa ngay trước Ngày Bầu cử, rủi ro về tính độc lập của Fed, cũng như biến động chính sách hậu bầu cử, là biến số mà thị trường hiện chưa định giá đầy đủ.
---------------------------------------------------
Trong chu kỳ kinh tế, dòng tiền đầu tư được luân chuyển giữa các loại tài sản đầu tư khác nhau để tối đa hóa lợi nhuận. Hiện nay Sở giao dịch hàng hóa VN mới được cấp phép liên thông trên thị trường hàng hóa quốc tế và đầu tư trực tiếp trên các sàn hàng hóa thế giới, với các sản phẩm thiết yếu như là: Đồng, Bạc, Cà phê, Đường, Nông sản ...
Nhà đầu tư có thể tham gia giao dịch trực tiếp trên thị trường hàng hoá của Bô Công Thương. Với nhiều ưu điểm như: Mua bán 2 chiều, T0, miễn lãi margin ... Liên hệ với tôi qua số Zalo ở phần tên tác giả để hợp tác và nhận các tư vấn tốt nhất về thị trường hàng hoá.
Mobile/zalo: 033 796 8866
THAM GIA ROOM HÀNG HOÁ - VĨ MÔ
