Nghị quyết 70 và phép thử mang tên Iran
> Từ mệnh lệnh chính trị đến cuộc khủng hoảng năng lượng chứng minh mệnh lệnh ấy là đúng
Như phân tích ở kỳ trước, nếu Nghị định 243/2026 là "cuộc cách mạng nhỏ" ở tầng thực thi, thì văn kiện đứng sau nó, Nghị quyết 70-NQ/TW về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, mới là nơi lần đầu tiên một cơ quan cấp cao nhất của Đảng gọi thẳng tên vấn đề: EVN không còn độc quyền phát điện, nhưng vẫn là bên mua buôn duy nhất, độc quyền cả truyền tải lẫn bán lẻ. Nghị quyết do Tổng Bí thư Tô Lâm thay mặt Bộ Chính trị ký ngày 20/8/2025.
1. Khoảng cách 5 năm giữa hai nghị quyết
Nghị quyết 55-NQ/TW (11/2/2020) đã đặt ra định hướng "xoá bỏ mọi độc quyền, rào cản bất hợp lý" trong ngành năng lượng nhưng đó là một tuyên bố có tính nguyên tắc, chưa chỉ rõ khâu nào, ai đang độc quyền, và độc quyền đến mức nào.
Theo đánh giá của giới chuyên gia sau 5 năm thực hiện, kết quả chỉ dừng ở việc tự do hóa được một phần khâu phát điện, tức phần dễ làm nhất, vì đã có sẵn nhiều nhà đầu tư tư nhân và FDI tham gia làm nhà máy điện gió, điện mặt trời từ trước.
Nghị quyết 70 khác ở chỗ nó chỉ đích danh: thị trường điện Việt Nam vẫn vận hành theo mô hình một người mua duy nhất, EVN mua toàn bộ điện từ các nhà máy, rồi độc quyền truyền tải và phân phối tới khách hàng cuối.
Nói cách khác, sau hơn một thập kỷ cải cách, Việt Nam mới đi được một phần ba chặng đường trong lộ trình ba cấp độ thị trường điện (phát điện cạnh tranh → bán buôn cạnh tranh → bán lẻ cạnh tranh) đã vạch ra từ giữa những năm 2000.
Điểm khác biệt lớn thứ hai là tính hành động. Nghị quyết 70 giao nhiệm vụ cụ thể: cơ cấu lại ngành điện, tách bạch chức năng phân phối và bán lẻ, hoàn thiện cơ chế hợp đồng mua bán điện (PPA) minh bạch dài hạn, và quan trọng với chủ đề bài này, huy động khu vực tư nhân đầu tư vào hạ tầng lưu trữ năng lượng: pin tích trữ, kho LNG, kho xăng dầu cả trên đất liền và trên biển.
Đây là lần đầu tiên một văn kiện cấp Bộ Chính trị đưa dự trữ chiến lược, lĩnh vực gần như bất khả xâm phạm với tư nhân trong nhiều thập kỷ vào danh mục mời gọi vốn ngoài nhà nước.
Nghị quyết 70 đã mở ra con đường xây dựng thị trường năng lượng tự chủ, giảm phụ thuộc nhập khẩu, tiến tới Net Zero vào năm 2050.
2. Bảy tháng sau, phép thử mang tên Iran
Nếu chỉ đọc trên giấy, yêu cầu "khuyến khích tư nhân đầu tư kho LNG, kho xăng dầu" trong Nghị quyết 70 dễ bị xem là một mục tiêu dài hạn, không cấp bách. Nhưng đến đầu năm 2026, thực tế đã trả lời thay cho mọi tranh luận.
Khi xung đột quân sự Israel–Iran leo thang từ cuối tháng 2/2026 và đẩy eo biển Hormuz, tuyến vận chuyển khoảng 20% lượng dầu và khí thương mại toàn cầu vào tình trạng gần như tê liệt, thị trường LNG châu Á chứng kiến giá tăng vọt 143% chỉ trong vài tuần, trong khi nguồn cung LNG toàn cầu hụt tới 35 triệu tấn so với dự báo.
Tại Việt Nam, giá xăng trong nước tăng khoảng 30-50%, giá dầu diesel có lúc vọt 70%; dự trữ xăng dầu quốc gia khi đó chỉ đủ dùng chưa đầy 30 ngày, thấp hơn đáng kể so với các nước trong khu vực (Nhật Bản 8-9 tháng, Philippines khoảng 60 ngày).
Phản ứng của Chính phủ diễn ra gần như tức thời. Đầu tháng 3/2026, Thủ tướng thành lập Tổ công tác bảo đảm an ninh năng lượng; ngày 6/3, Chính phủ ban hành Nghị quyết 36/NQ-CP triển khai các giải pháp cấp bách ứng phó xung đột Trung Đông; PV Gas kích hoạt quy trình khẩn cấp đa dạng hóa nguồn nhập khẩu LNG từ Australia và Mỹ; Bộ Xây dựng huy động tàu vận tải cỡ lớn chở dầu, LPG, LNG từ Vịnh Ba Tư về nước trước khi eo biển Hormuz căng thẳng hơn.
Đến ngày 29/3, đích thân Thủ tướng khảo sát thực địa tại khu kinh tế Nghi Sơn (Thanh Hóa) để chọn địa điểm xây kho dự trữ dầu thô chiến lược, yêu cầu địa phương "giải phóng mặt bằng nhanh" và Bộ Công Thương "triển khai dự án theo hướng khẩn cấp".
-----------------
Box dữ kiện - Cuộc khủng hoảng năng lượng đầu năm 2026
- Xung đột Israel–Iran leo thang từ cuối tháng 2/2026, đẩy eo biển Hormuz vào tình trạng gián đoạn nghiêm trọng nhất theo đánh giá của IEA
- Giá LNG châu Á tăng 143%; nguồn cung LNG toàn cầu hụt 35 triệu tấn
- Giá xăng dầu trong nước Việt Nam tăng 30-70% tùy mặt hàng; dự trữ quốc gia chỉ đủ dùng dưới 30 ngày
- Chính phủ ban hành Nghị quyết 36/NQ-CP (6/3/2026), lập Tổ công tác an ninh năng lượng, khảo sát xây kho dự trữ chiến lược tại Nghi Sơn (29/3/2026)
- Chuyên gia ước tính chi phí xây một kho dự trữ dầu quy mô 1 triệu tấn khoảng 400 triệu USD, khuyến nghị triển khai theo hình thức hợp tác công - tư
-------------------
Điều đáng chú ý, theo nhiều chuyên gia được báo chí trong nước phỏng vấn giữa khủng hoảng, là bài toán dự trữ năng lượng quốc gia "từ lâu đã được đặt ra nhưng vẫn mắc kẹt ở khâu cơ chế", vốn đầu tư cho hệ thống kho cảng quá lớn, hiệu quả kinh tế không rõ ràng nếu chỉ tính theo logic thị trường thông thường, nên rất khó huy động tư nhân nếu không có cơ chế đặc biệt.
Đây chính xác là điều Nghị quyết 70 đã nhìn thấy trước bảy tháng: muốn có dự trữ LNG, dự trữ xăng dầu đủ dày để chống sốc, Nhà nước không thể một mình gánh vác, mà phải mở đường cho vốn tư nhân bằng cơ chế giá và cơ chế đầu tư đủ hấp dẫn.
3. Doanh nghiệp đã đi trước cả khi cơ chế chưa gọi tên
Cuộc khủng hoảng Iran phơi bày một điều đã tồn tại âm thầm nhiều năm trước đó ở một khâu khác của chuỗi năng lượng: doanh nghiệp tư nhân, đặc biệt là các tập đoàn sản xuất lớn, đã tự bỏ vốn đầu tư năng lượng tái tạo tại chỗ từ lâu, không chờ chính sách hoàn thiện.
Vinamilk lắp hệ thống điện mặt trời áp mái tại nhà máy nước giải khát ở Bình Dương từ năm 2020, sau đó mở rộng ra toàn bộ hệ thống nhà máy và trang trại theo lộ trình Net Zero 2050 nhưng toàn bộ sản lượng chỉ dùng để tự sản tự tiêu trong nội bộ nhà máy, không bán ra ngoài, vì quy định cũ giới hạn tỷ lệ bán điện dư quá thấp và thiếu cơ chế giá rõ ràng.
Highlands Coffee, khi khởi công nhà máy rang xay cà phê gần 500 tỷ đồng tại Bà Rịa - Vũng Tàu, cũng chủ động lắp thiết bị năng lượng mặt trời theo công nghệ Nhật Bản, Thụy Sĩ với mục đích công khai là "giảm tải lưới điện quốc gia", một cách nói khác của việc tự cung tự cấp vì không có đường ra thị trường.
Rõ nét nhất là trường hợp các nhà máy Samsung tại Việt Nam. Trước khi Nghị định 58/2025 và sau đó là Nghị định 243/2026 ra đời, quy định cũ chỉ cho phép bán tối đa 20% sản lượng điện dư từ điện mặt trời mái nhà lên lưới. Trong khi đó, theo chính thừa nhận của Cục trưởng Cục Điện lực (Bộ Công Thương), qua quá trình lấy ý kiến, cơ quan này ghi nhận "nhiều chỗ muốn bán điện dư nhiều hơn" và với quy mô mái nhà xưởng khổng lồ tại các khu công nghiệp, nhu cầu của các doanh nghiệp sản xuất lớn như Samsung còn cấp thiết hơn nhiều lần.
Phải đến Nghị định 243/2026, mức trần 20% mới được nâng lên 50%, thậm chí có thể vượt 50% đến hết năm 2030 nếu lưới điện khu vực còn khả năng tiếp nhận.
Cũng chính trong tháng 6/2026, Samsung Electronics Việt Nam Thái Nguyên (SEVT) trở thành doanh nghiệp đầu tiên chính thức mua điện tái tạo qua cơ chế DPPA thông qua lưới điện quốc gia, một cột mốc đến sau nhiều năm các nhà máy Samsung đã tự lắp đặt hàng chục MWp điện mặt trời mái nhà mà không có đường bán ra thị trường.
Nhìn xuyên suốt, mẫu số chung giữa câu chuyện kho dự trữ LNG thời hậu khủng hoảng Iran và câu chuyện điện mặt trời áp mái của Vinamilk, Highlands hay Samsung là một quy luật lặp lại: khu vực tư nhân và FDI luôn sẵn sàng bỏ vốn trước, thể chế luôn đi sau để hợp thức hóa và mở khóa những gì thị trường đã âm thầm làm từ trước.
Nghị quyết 70 là lần đầu tiên Bộ Chính trị chủ động thừa nhận quy luật này thay vì chờ khủng hoảng buộc phải thừa nhận, dù cuộc khủng hoảng Iran, chỉ bảy tháng sau, vẫn cho thấy tốc độ thể chế hóa còn chậm hơn tốc độc của rủi ro địa chính trị.
Câu hỏi đặt ra cho hai kỳ tiếp theo là: điều gì đã khiến Việt Nam mất gần 20 năm để đi từ "xóa bỏ độc quyền" trên giấy đến "cơ cấu lại ngành điện" trên thực tế? Câu trả lời, hóa ra, không mới. Việt Nam đã đi con đường này một lần rồi với ngành viễn thông, dưới sức ép của một hiệp định thương mại song phương ký từ năm 2000.
---------------
Kỳ tới: Từ Nghị quyết 55 đến bài học viễn thông, khi VNPT mất độc quyền dưới sức ép BTA và WTO, và vì sao ngành điện hôm nay đang đi lại con đường ấy.
Nguồn: Lợi Phan Mai
