Nghị định 243 và cuộc cách mạng nhỏ ngoài EVN
> Từ một nghị định sửa đổi kỹ thuật đến bước ngoặt cho những người bán điện không mang tên EVN
Ngày 26/6/2026, Chính phủ ký ban hành Nghị định 243/2026/NĐ-CP, văn bản mà nếu chỉ đọc tên gọi, người ta dễ nghĩ đó là một nghị định sửa đổi kỹ thuật thuần túy: "sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 57/2025/NĐ-CP và Nghị định 58/2025/NĐ-CP".
Nhưng đọc kỹ nội dung, và đặt trong bối cảnh gần 20 năm cải cách ngành điện, đây là văn bản đầu tiên chính thức thừa nhận trên giấy trắng mực đen một điều mà thị trường đã âm thầm đòi hỏi từ lâu: EVN không còn là lựa chọn duy nhất.
1. Cánh cửa mở thêm cho ai?
Trước Nghị định 243, cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) theo Nghị định 57/2025 vẫn đóng khung trong một mô hình khá hẹp: đơn vị phát điện năng lượng tái tạo bán thẳng cho khách hàng sử dụng điện lớn.
Muốn tham gia, doanh nghiệp phải đạt ngưỡng tiêu thụ rất cao, theo Thông tư 29/2026 của Bộ Công Thương, từ 20.000 kWh/tháng trở lên nếu mua qua đường dây kết nối riêng, và từ 200.000 kWh/tháng trở lên nếu mua qua lưới điện quốc gia. Đây là sân chơi của các tập đoàn công nghiệp lớn, không dành cho số đông.\
Nghị định 243 phá vỡ khuôn khổ đó theo ba hướng cùng lúc:
- Mở rộng chủ thể: đơn vị bán lẻ điện tại khu công nghiệp, khu kinh tế, khu chế xuất, cụm công nghiệp và khu công nghệ cao được công nhận là một chủ thể độc lập, có quyền trực tiếp ký hợp đồng mua điện từ nhà máy tái tạo rồi phân phối lại, nghĩa là có thể đứng ra làm "nhà bán lẻ điện" song song với các công ty điện lực thuộc EVN trong phạm vi khu, cụm mình quản lý.
- Mở rộng khách hàng: bổ sung trung tâm dữ liệu (data center) và khách hàng phục vụ trạm sạc, tủ đổi pin xe điện vào diện được tham gia DPPA, hai nhóm khách hàng đang tăng trưởng nhu cầu điện nhanh nhất trong nền kinh tế số.
- Cởi trói về giá: với các hợp đồng mua bán điện qua đường dây kết nối riêng, giá điện nay do hai bên tự đàm phán, không còn bị khống chế bởi khung giá trần từng loại nguồn điện như quy định cũ.
Một điểm kỹ thuật nhưng có ý nghĩa lớn: nghị định thiết kế cơ chế ba bên cho hình thức DPPA vật lý, nhà máy tái tạo có thể bán thẳng cho khách hàng lớn, hoặc bán qua một đơn vị bán lẻ trung gian rồi mới tới khách hàng, hoặc bản thân đơn vị bán lẻ tự đầu tư nguồn tái tạo để bán trực tiếp.
Ba đường đi ấy đồng nghĩa với việc, trong phạm vi một khu công nghiệp, doanh nghiệp thuê đất có thể mua điện mà chưa từng một lần làm việc trực tiếp với EVN.
2. Ai được lợi, và vì sao câu chuyện không chỉ có EVN
Theo đánh giá của Công ty Chứng khoán Vietcap về Nghị định 243, nhóm hưởng lợi rõ rệt gồm các nhà phát triển năng lượng tái tạo (REE, HDG), nhà thầu EPC (PC1), doanh nghiệp vận hành, bảo dưỡng (TV2, GEG), và một gương mặt mới đáng chú ý: VinEnergo, đơn vị năng lượng thuộc Vingroup, tham gia với vai trò nhà phát triển dự án điện.
Đây là dấu hiệu cho thấy khu vực tư nhân, kể cả những tập đoàn vốn không xuất thân từ ngành điện, đang được mời vào một sân chơi mà cách đây một thập kỷ gần như là độc quyền tuyệt đối của khối nhà nước.
Áp lực không chỉ đến từ trong nước. Ở chiều quốc tế, chính các tập đoàn có vốn đầu tư nước ngoài đang là nhóm sốt ruột nhất với tốc độ cải cách.
Trên thực địa, tính đến thời điểm Nghị định 243 ra đời, mới chỉ có hai đơn vị hoàn tất thủ tục để vận hành DPPA qua lưới điện quốc gia: Công ty TNHH Samsung Electronics Việt Nam Thái Nguyên (SEVT) và Nhà máy điện mặt trời TTC Đức Huệ 2.
Con số ít ỏi ấy tự nó là một lời giải thích cho việc vì sao nghị định phải sửa: nhu cầu tham gia DPPA đến từ các khu công nghiệp, khu kinh tế, và từ chính những doanh nghiệp FDI cam kết tiêu chuẩn ESG với chuỗi cung ứng toàn cầu, lớn hơn nhiều lần năng lực đáp ứng của khung pháp lý cũ.
Nói cách khác: doanh nghiệp đi trước, thể chế chạy theo sau. Đó cũng chính là kịch bản đã từng lặp lại trong một ngành hạ tầng khác của Việt Nam, điều sẽ được nhìn lại ở Kỳ 3 của loạt bài này.
3. Nhưng đừng vội gọi đây là "tự do hóa"
Giới chuyên môn cảnh báo không nên phóng đại. Chuyên gia năng lượng Ngô Đức Lâm, nguyên Phó viện trưởng Viện Năng lượng (Bộ Công Thương), nhận xét rằng Nghị định 243 vẫn giữ nguyên rào cản cốt lõi nhất của DPPA: chỉ khách hàng sử dụng điện lớn mới được tham gia, doanh nghiệp nhỏ và vừa, nhóm chiếm số đông áp đảo trong nền kinh tế, vẫn đứng ngoài cuộc chơi.
Ngưỡng công suất tối thiểu 10 MW cho nhà đầu tư điện tái tạo muốn tham gia thị trường mua bán điện cũng bị coi là quá cao so với năng lực của phần lớn nhà đầu tư trong nước.
--------------------
Box dữ kiện - Nghị định 243/2026/NĐ-CP
- Ban hành: 26/6/2026, có hiệu lực ngay từ ngày ký
- Sửa đổi: Nghị định 57/2025/NĐ-CP (DPPA) và Nghị định 58/2025/NĐ-CP (điện năng lượng tái tạo, điện mặt trời mái nhà)
- Căn cứ: Nghị quyết 253/2025/QH15 của Quốc hội về cơ chế, chính sách tháo gỡ khó khăn phát triển năng lượng quốc gia 2026–2030
- Điểm mới cốt lõi: mở rộng chủ thể DPPA (đơn vị bán lẻ điện tại khu/cụm công nghiệp), mở rộng khách hàng (data center, trạm sạc xe điện), bỏ trần giá cho hợp đồng qua đường dây riêng, nâng tỷ lệ điện mặt trời mái nhà dư được bán từ 20% lên tối đa 50%
----------------------
Vì vậy, nếu chỉ nhìn Nghị định 243 như một văn bản độc lập, giá trị của nó khá khiêm tốn, vài điều khoản sửa đổi, vài đối tượng được bổ sung. Nhưng câu hỏi đáng đặt ra không phải "Nghị định 243 đã làm được gì", mà là: điều gì đã buộc Nhà nước phải liên tục nới lỏng một cơ chế mới ban hành chưa đầy 18 tháng?
Câu trả lời không nằm trong bản thân ngành điện, mà nằm trong một văn kiện chính trị cấp cao hơn Nghị quyết 70 của Bộ Chính trị, ban hành trước đó mười tháng, với một câu nói thẳng chưa từng có: EVN vẫn đang độc quyền mua buôn, truyền tải và bán lẻ điện.
-----------
Kỳ tới: Nghị quyết 70/2025, khi Bộ Chính trị lần đầu gọi đúng tên "độc quyền" của EVN, và mệnh lệnh chính trị đứng sau mọi nghị định.
Nguồn: Lợi Phan Mai
