Việt Nam đã phá độc quyền viễn thông thế nào?
> Từ "xóa bỏ mọi độc quyền" trong Nghị quyết 55 đến đường trục viễn thông mà VNPT không bao giờ chịu buông
Nghị quyết 55-NQ/TW (11/2/2020) không phải văn kiện đầu tiên của Việt Nam nói về việc xóa bỏ độc quyền một ngành hạ tầng trọng yếu. Hai mươi năm trước đó, Việt Nam đã trải qua một cuộc phá độc quyền tương tự, không phải trong điện, mà trong viễn thông.
Và điều thú vị là: nhiều đặc điểm của cuộc phá độc quyền ấy, từ động lực bên ngoài thúc ép, đến khâu nào mở trước, khâu nào cố thủ đến cùng đang lặp lại gần như nguyên vẹn ở ngành điện hôm nay.
1. Sức ép không đến từ trong nước, mà từ một hiệp định thương mại
Đầu những năm 1990, khi Việt Nam đàm phán Hiệp định Thương mại Việt - Mỹ (BTA), viễn thông là một trong hai lĩnh vực nhạy cảm nhất mà phía Mỹ yêu cầu phải mở cửa, bên cạnh ngân hàng.
Vào thời điểm đó, thị trường viễn thông Việt Nam gần như là sân chơi tuyệt đối của Tổng công ty Bưu chính Viễn thông Việt Nam (VNPT). Nếu tiếp tục duy trì mô hình độc quyền với chi phí cao và hiệu quả vận hành hạn chế, các doanh nghiệp trong nước sẽ khó đứng vững khi buộc phải mở cửa cho nhà cung cấp nước ngoài theo cam kết BTA.
Người chịu trách nhiệm xử lý bài toán đó là ông Mai Liêm Trực, khi ấy là Tổng cục trưởng Tổng cục Bưu điện. Thay vì chờ đến lúc mở cửa quốc tế rồi mới hoảng hốt, ông chọn một chiến lược ngược: chủ động tạo cạnh tranh trong nước trước, để doanh nghiệp Việt Nam "cọ xát", giảm giá cước, tăng số người dùng, sao cho khi buộc phải mở cửa với nước ngoài, doanh nghiệp nội địa đã đủ sức đứng vững. Năm 1997, khi đưa Internet vào Việt Nam, ông cấp phép đồng thời cho 4 doanh nghiệp cùng lúc VNPT, FPT, Netnam và Saigonnet, để không một ai độc quyền ngay từ vạch xuất phát.
2. "Đột phá khẩu" 178 và cái giá của một chữ ký
Bước ngoặt lớn nhất đến vào năm 2000. Ngày 3/2/2000, ông Mai Liêm Trực ký giấy phép cho Viettel, khi đó chỉ là một công ty quân đội đi xây cột, lắp tổng đài thuê, chưa từng có dịch vụ viễn thông riêng thử nghiệm dịch vụ điện thoại đường dài công nghệ VoIP với mã số 178.
Đây là giấy phép VoIP đầu tiên và duy nhất lúc bấy giờ. Đến 0 giờ ngày 15/10/2000, dịch vụ chính thức hoạt động, kéo giá cước gọi đường dài trong nước từ 4.820 đồng/phút xuống còn 1.818 đồng/phút, và giá gọi quốc tế giảm từ 2,9 USD/phút xuống còn 0,048 USD/6 giây.
Nếu Viettel không phát triển thì các giấy phép viễn thông đồng nghĩa với chính sách mở cửa sẽ chỉ để làm cảnh.
Nhưng "đột phá khẩu" ấy không hề êm ả. VNPT lập tức tung ra dịch vụ VoIP 171 để dập lại 178; điện thoại cố định của SaigonPostel bị đẩy về những vùng dân cư thưa thớt, khách hàng ít. Theo một bài báo đương thời trên Tuổi Trẻ, các doanh nghiệp viễn thông mới ra đời "cứ như trẻ suy dinh dưỡng phát triển một cách èo uột", trái với thông lệ quốc tế, nơi doanh nghiệp mới phải được ưu ái còn doanh nghiệp cũ phải bị Nhà nước khống chế cả về chính sách lẫn giá cước.
3. "Bảo bối" mà VNPT không bao giờ chịu buông: đường trục
Nhưng chi tiết đáng chú ý nhất, và có giá trị soi chiếu lớn nhất với câu chuyện ngành điện hôm nay, nằm ở một khâu ít được nhắc tới: đường trục viễn thông quốc gia.
Dù thị trường đã có thêm Viettel, SaigonPostel, S-Fone, VNPT vẫn nắm giữ tuyến trục Bắc - Nam duy nhất mà hầu hết các dịch vụ viễn thông phải chạy qua hạ tầng do Nhà nước đầu tư từ thời bao cấp.
Các doanh nghiệp mới muốn kết nối phải thuê kênh của VNPT, và theo phản ánh thời đó, việc thuê kênh vừa bị hành về thủ tục vừa phải chấp nhận mức giá do chính VNPT định đoạt, một dạng "vừa đá bóng vừa thổi còi" mà tận đến hôm nay giới nghiên cứu chính sách năng lượng vẫn dùng để mô tả rủi ro tương tự ở EVN.
--------------
Sự tương đồng VNPT và EVN sau 20 năm
So sánh: Dù cách nhau hơn 20 năm, câu chuyện phá vỡ thế độc quyền ở ngành Viễn thông và Điện lực đều đi theo một kịch bản hoàn toàn giống nhau, bắt nguồn từ những sức ép từ bên ngoài.
Điểm khởi đầu, năm 2000, ngành viễn thông bị áp lực buộc phải mở cửa từ các cuộc đàm phán BTA với Mỹ. Giai đoạn 2020-2026, ngành điện lực chịu áp lực không kém từ các tiêu chuẩn xanh (ESG, RE100) và cam kết Net Zero của các tập đoàn FDI.
Lộ trình mở cửa có mẫu số chung: Cả hai đều chọn phần "rìa" ít ảnh hưởng nhất để mở trước. Viễn thông mở dịch vụ giá trị gia tăng (VoIP và Internet), trong khi Điện lực mở khâu phát điện từ năng lượng tái tạo (điện gió, mặt trời) cho tư nhân tham gia.
Phần "xương sống" khó nhằn nhất đều được giữ lại đến cuối cùng: Ở viễn thông đó là tuyến cáp trục Bắc - Nam do VNPT nắm giữ; còn ngành điện là hệ thống truyền tải và điều độ toàn hệ thống vẫn nằm trong tay EVN/EVNNPT.
Cú hích pháp lý đột phá: Nếu như thời kỳ đầu, nhân vật tiên phong là ông Mai Liêm Trực với việc cấp phép VoIP 178 cho Viettel (tạo ra bước ngoặt), thì ngày nay, các Nghị định 57/2025 và 243/2026 chính là "chiếc chìa khóa" mở ra cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA), thực thi tinh thần từ các Nghị quyết quan trọng 55 và 70 của Đảng.
---------------------
Sự tương đồng cấu trúc này không phải ngẫu nhiên. Cả hai đều là hạ tầng mạng lưới quốc gia, nơi chi phí xây dựng cực lớn, lợi thế quy mô khiến việc có nhiều đơn vị cùng đầu tư song song là lãng phí, nên về mặt kinh tế học, cả đường trục viễn thông lẫn lưới truyền tải điện đều được xếp vào nhóm "độc quyền tự nhiên", khâu duy nhất trong toàn bộ chuỗi giá trị mà ngay cả các nền kinh tế thị trường phát triển nhất cũng thường giữ dưới sự kiểm soát hoặc sở hữu nhà nước.
Nhưng độc quyền tự nhiên không đồng nghĩa với miễn nhiễm rủi ro quản trị. Viễn thông Việt Nam từng phải mất nhiều năm tranh cãi về "thu hồi bảo bối" của VNPT trước khi có những cải cách tách bạch hạ tầng và dịch vụ rõ ràng hơn.
Ở ngành điện hôm nay, một diễn biến mới nhất, chỉ vài tuần trước khi bài viết này lên khuôn, cho thấy khâu độc quyền tự nhiên tương tự, là Tổng công ty Truyền tải điện Quốc gia (EVNNPT), đang đối diện với chính vấn đề mà giới nghiên cứu chính sách từng cảnh báo: khi một khâu hạ tầng cốt lõi không có cạnh tranh và thiếu giám sát độc lập, rủi ro không chỉ dừng ở việc "định giá bất lợi cho bên thuê kênh" như thời VNPT, mà có thể leo thang thành sai phạm hình sự quy mô lớn.
-----------
Kỳ tới: Truyền tải điện, điểm nghẽn cuối cùng của EVN, vụ án 47 bị can tại EVNNPT, và con đường còn lại tới một thị trường bán lẻ điện cạnh tranh thực sự.
Nguồn: Lợi Phan Mai
