Ai cũng khuyên anh em nên làm đủ thứ nếu muốn kiếm thêm tiền. Thường sẽ là bán khóa học, viết ebook, tư vấn, coaching... nghe thì có vẻ hợp lý lắm (đám đông từ tây sang ta đều đang làm thế). Nhưng có một điều kỳ lạ là không ai nhắc đến CÁI GIÁ PHẢI TRẢ nếu làm sai, làm hời hợt cả (dù nó là vô cùng, vô cùng đắt).
Tui có một người bạn (không thân lắm) làm marketing khá ổn, uy tín không gọi là đỉnh chóp những cũng đáng tin, ai từng gặp rồi cũng đều có thiện cảm.
Mọi thứ đều ổn với công việc thu nhập tốt cho nó cho đến khi một ngày đẹp trời, nó quyết định mở khóa học dạy marketing. Phải nói là lúc đầu chính tui cũng còn thấy fomo khi nó khoe bill chuyển khoản, tiền vào ting ting (tiền mà ai hông ham). Nhưng tui chỉ thấy đúng đợt đó, xong rồi sau đó không thấy nó tuyển sinh thêm, cũng ít thấy onl hơn.
Có dịp gặp trao đổi mới biết là, đằng sau những hào nhoáng đó, những lời khen ngợi và vinh danh từ đội nhóm hỗ trợ (nơi mà nó bỏ tiền ra để vào học), là khá khá lời chê bai kèm sự bỏ dở, sự trách móc của học viên khi họ thất vọng lúc tham gia.
Giờ ngẫm lại nó chia sẻ không phải chỉ là mất tiền (trả lại cho học viên theo như những hướng dẫn offer hoàn tiền mà không cần lý do nó được học). Mà là uy tín mà nó xây dựng trong nhiều năm, hẹo trầm trọng chỉ trong vài tháng. Đã vậy giờ còn bonus thêm cái tư duy "sợ hãi" nữa cơ, sợ làm cái mới, sợ thử (mà cái này mới là cái dẫn mình đến thất bại dài hạn nè).
Nó không biết rằng để thiết kế khóa học, cách học viên tiếp thu kiến thức, đó là cả một ngành khoa học ở phương Tây người ta gọi là Learning Science. Nó chỉ chăm chăm tạo nội dung để bán, mục tiêu là kiếm tiền. Kết quả là vô tình tạo ra một sản phẩm tồi, mà người chịu hậu quả lại là học viên của mình.
Nassim Taleb trong cuốn "Skin in the Game" (tiếng việt là Da Thịt Trong Cuộc Chơi) mà Naval Ravikant và cả đống doanh nhân nổi tiếng đều khuyên đọc, có một câu rất thấm: "Khi chúng ta đưa ra quyết định mà không phải gánh chịu hậu quả, chúng ta không thể học được bài học đúng và sẽ lặp lại sai lầm."
Harvard Business Review năm 2023 có công bố một con số khá... u ám. 73% các dự án làm thêm thu nhập thất bại trong vòng 18 tháng đầu. Trong đó, 41% ảnh hưởng tiêu cực đến công việc chính. Tui làm phép tính nhanh nhé: Cứ 10 người làm thêm, có 7 người thất bại. Và trong 7 người đó, có 3 người bị ảnh hưởng đến công việc chính.
Anh em có thấy nghịch lý không? Mình cố gắng có thêm, kết quả lại mất cả cái đang có.
Vậy nên để thật sự thành công, đi đến cùng dù anh em đự định làm gì, có 3 thứ quan trọng tui muốn anh em khắc ghi...
Bài học 1: Hỏi bản thân trước - Nếu thất bại, tui mất gì?
Taleb có viết một câu mà tui rất thích: "Skin in the game means you pay attention to what people do and how much they risk, not what they say." Tạm dịch là chú ý người ta làm gì và họ mạo hiểm bao nhiêu, chứ đừng nghe họ nói gì.
Trước khi nhảy vào bất kỳ dự án nào, anh em thử tự hỏi mấy câu này xem: Nếu thất bại, tui sẽ mất gì? Tui có đủ năng lực để thực sự chịu trách nhiệm với khách hàng không? Tui có sẵn sàng gánh chịu hậu quả nếu sản phẩm không đạt chất lượng không?
Warren Buffett (idol của Taleb) nổi tiếng với một quy tắc kinh điển: "Rule No.1: Never lose money. Rule No.2: Never forget Rule No.1."
Nhưng trong bối cảnh làm thêm thu nhập, quy tắc này nên được hiểu theo một cách khác: Đừng mất cái đã có. Uy tín, công việc chính, sức khỏe, mối quan hệ gia đình.
Thử tưởng tượng kịch bản tệ nhất xem. Anh em muốn mở khóa học dạy marketing. Kịch bản tệ nhất sẽ là: 50 học viên không học được gì và yêu cầu hoàn tiền. Họ viết review tiêu cực khắp Facebook, khắp các group. Công ty anh em đang làm biết chuyện và cho rằng anh em "làm phụ ảnh hưởng công việc chính". Anh em mất 6 tháng và 50 triệu để xử lý hậu quả. Uy tín trong ngành bị ảnh hưởng nghiêm trọng, năm sau đi xin việc còn bị hỏi lại.
Anh em có sẵn sàng chấp nhận kịch bản này không?
Nếu không, có hai lựa chọn thôi: đừng làm, hoặc chuẩn bị kỹ lưỡng hơn nhiều so với những gì đang định làm.
Thay vì nghĩ "mình giỏi marketing thì dạy chắc dễ", có lẽ nên thử đầu tư 3-6 tháng nghiên cứu kỹ về Learning Science, về phương pháp giảng dạy hiệu quả, về cách thiết kế trải nghiệm học viên. Giống như đi học thêm một bằng cấp vậy.
Thay vì "làm thử xem sao rồi tính", có lẽ nên xây dựng một sản phẩm mẫu nhỏ, test với 5-10 người, thu thập feedback kỹ lưỡng, cải thiện đến khi nào "tui tự hào gắn tên mình vào đây" mới chính thức ra mắt. Kiểu như đầu bếp nếm thử món ăn trước khi đưa ra cho khách vậy.
Anh em cần tự hỏi là: Liệu tui có đủ cam kết để gắn tên tuổi, uy tín, và trách nhiệm của mình vào sản phẩm này không?
Nếu câu trả lời là "chưa chắc" hoặc "làm thử xem sao", thì thôi đừng làm. Vì lúc đó anh em đang thiếu cái mà Taleb gọi là "skin in the game" - và đó chính là nguyên liệu cho thất bại trước mắt.
Bài học 2: Chất lượng luôn thắng số lượng
"Those who talk should do and only those who do should talk." (Người nói nên làm, và chỉ người làm mới nên nói.)
Nghe đơn giản. Nhưng trong thực tế, phần lớn mọi người làm ngược lại: nói trước rồi mới làm, hoặc tệ hơn, nói nhưng không làm đủ tốt.
Tui kể cho anh em nghe về Jeff Bezos và Amazon nhé. Năm 1994, khi quyết định bỏ công việc ở phố Wall với lương 6 con số để khởi nghiệp, Bezos không nghĩ "tui sẽ bán đủ thứ trên internet". Ổng chỉ tập trung vào một thứ duy nhất: sách.
Tại sao lại là sách? Vì ổng hiểu một điều rất đơn giản mà nhiều người quên mất - để làm tốt một thứ, cần phải đi sâu, không phải đi rộng.
Suốt 3 năm đầu tiên, từ 1994 đến 1997, Amazon chỉ bán sách. Không có đĩa nhạc, không có quần áo, không có đồ điện tử.
Chỉ.
Có.
Sách.
Mãi đến khi Amazon trở thành nhà bán lẻ sách số 1 trên internet, với hệ thống logistics chạy mượt mà, với niềm tin tuyệt đối từ khách hàng, lúc đó Bezos mới bắt đầu mở rộng sang những thứ khác.
Brad Stone trong cuốn "The Everything Store" từng kể Bezos khăng khăng phải hoàn thiện trải nghiệm bán sách trước khi mở rộng. Ổng hiểu rằng danh tiếng cần được xây dựng từng khách hàng một, nhưng bị phá hủy chỉ trong chớp mắt.
McKinsey có một nghiên cứu về những người khởi nghiệp nhiều lần, người ta gọi là Serial Entrepreneurs. Điểm chung của những người thành công ở lần thứ 2, lần thứ 3 là họ đã làm chủ hoàn toàn lần đầu tiên (dù fail) trước khi chuyển sang dự án mới. Họ không bỏ dở giữa chừng để chạy theo con thỏ mới.
Thế nên,
Thay vì nghĩ "làm nhiều việc để tăng thu nhập nhanh", hãy thử chọn một việc duy nhất mà anh em có thể làm xuất sắc xem sao. Làm đến khi nó thành công vượt cả mong đợi của mình, lúc đó mới nghĩ đến việc tiếp theo.
Thay vì tạo ra 5 sản phẩm tầm tầm, thử tạo ra 1 sản phẩm xuất sắc mà khách hàng sẵn sàng giới thiệu cho 10 người khác.
Một sản phẩm tốt cũng như một viên đá ném xuống mặt nước, tạo ra vô số gợn sóng. Nhưng một sản phẩm tồi thì nó như một tảng đá khổng lồ, nổ toé nước xong kéo cả anh em xuống luôn.
Vậy, trong tất cả những việc đang làm hoặc định làm, việc nào mà nếu làm xuất sắc sẽ thay đổi cuộc đời anh em?
Hãy chọn việc đó. Và làm nó đến tận cùng.
Bài học 3: Kiên định với chất lượng tạo nên phép màu "lãi kép"
Trong cuốn "Antifragile" (một cuốn khác của Taleb) có một câu khá... sốc: "The three most harmful addictions are heroin, carbohydrates, and a monthly salary."
(Ba thứ gây nghiện có hại nhất là heroin, carbohydrate, và lương tháng).
Ô kìa, tại sao lương tháng lại nằm chung với heroin?
Giải thích của Taleb là thế này, lương tháng cố định khiến chúng ta không phải thực sự chịu trách nhiệm với kết quả công việc. Dù làm tốt hay làm tệ, cuối tháng vẫn nhận lương. Điều này tạo ra một "vùng an toàn giả" - chúng ta nghĩ mình an toàn, nhưng thực ra đang dần dần mất đi khả năng cạnh tranh.
Tức là nếu làm thêm chỉ để "có thêm một nguồn thu cố định nữa thôi", thì anh em đang tạo ra một cái "lương tháng" khác. Và điều này không tạo ra sự phát triển thực sự.
Nhưng nếu làm thêm với tâm thế "mỗi sản phẩm, mỗi dịch vụ phải tốt đến mức khách hàng sẵn sàng giới thiệu cho người khác", lúc đó anh em đang tạo ra cái mà người ta gọi là hiệu ứng "lãi kép" theo thời gian.
Thay vì làm 10 việc đồng thời một cách tạm bợ, thử chọn 1-2 việc và cam kết làm nó ít nhất 2-3 năm với chất lượng cao nhất có thể. "Lãi kép" sẽ tự nhiên xuất hiện, giống như cách tuyết lăn thành cục tuyết lớn vậy.
Thay vì chạy theo mọi cơ hội kiếm tiền, thử tập trung vào việc xây dựng uy tín trong một lĩnh vực cụ thể. Uy tín là tài sản vô hình nhưng lại giá trị nhất, nó sẽ tự động mang đến cơ hội và thu nhập trong dài hạn cho anh em.
Làm thêm để kiếm thêm thu nhập không sai (và chưa bao giờ sai cả). Tui không nói đừng làm thêm. Nhưng sẽ là sai nếu làm mà không hiểu cái giá phải trả.
Khi không có "skin in the game", chúng ta đưa ra quyết định tồi và khiến người khác, những khách hàng của mình phải chịu hậu quả.
Anh em muốn làm gì cũng được. Ebook, khóa học, tư vấn, dịch vụ. Nhưng trước tiên, hãy tự hỏi: Anh em có đủ cam kết để gắn tên tuổi và trách nhiệm vào sản phẩm này không? Anh em có sẵn sàng chịu mọi hậu quả nếu thất bại không?
Nếu câu trả lời là có, hãy làm hết mình, đến tận cùng.
Nếu câu trả lời là "chưa chắc", đừng làm vội, hãy chuẩn bị kỹ lưỡng hơn.
Vì sự khác biệt giữa người thành công và người thất bại không nằm ở chỗ họ có làm nhiều việc hay không. Mà nằm ở chỗ họ có làm hết tầm và làm trọn vẹn hay không.
Theo: Phan Thông
