4 tỷ USD, hãy thử dừng lại một nhịp để hình dung về con số này, đó không đơn thuần là một dãy tính toán khô khan trên mặt giấy.
Vào thời điểm những năm 2010, số tiền đó nó gấp gần 4 lần toàn bộ gói kích cầu mà chính phủ tung ra để cứu nguy cho cả nền kinh tế quốc gia vượt qua cơn bão khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008.
Thế nhưng cay đắng thay, 4 tỷ USD đó lại không phải là số tiền được tạo ra để làm giàu cho đất nước, đó là cái giá phải trả, khoản lỗ và nợ nần chồng chất để lại sau sự sụp đổ của một cái tên, đó là Vinashin.
Quay ngược thời gian về giai đoạn hậu chiến và những năm đầu đổi mới, Việt Nam mang theo một khát vọng cháy bỏng: “Làm sao để một quốc gia nông nghiệp lạc hậu có thể hóa rồng trong thời gian ngắn nhất?”
Câu trả lời khi đó được tìm thấy ở Đông Bắc Á, nơi mà kỳ tích sông Hán đóng dấu bản quyền bởi mô hình chebol, những gã khổng lồ như Samsung, Hyundai. Việt Nam kỳ vọng cũng sẽ tạo ra những phiên bản tương tự như vậy, được gọi bằng cái tên đầy quyền lực: "Những quả đấm thép".
Thế nhưng, việc bê nguyên một mô hình ngoại nhập về áp vào một bộ máy vừa bước ra khỏi cơ chế bao cấp đã tạo ra một phiên bản lỗi đầy tai họa. Để rồi thay vì đấm vào nghèo đói, những quả đấm thép đó lại biến thành một cú đấm ngược trực diện vào túi tiền của quốc gia. Nền kinh tế đã phải trả một thứ học phí quá đắt để nhận ra rằng mô hình chebol đã hoàn toàn thất bại ở Việt Nam như thế nào.
Phiên bản sao chép lỗi:
1. Để hiện thực hóa giấc mơ hóa rồng và định hình bộ khung cho nền kinh tế, chúng ta từng chọn một con đường đầy tham vọng: “Xây dựng các chebol quốc doanh.”
Sự hình thành mang tính duy ý chí này được thúc đẩy bằng hàng loạt các quyết định hành chính và những con số pháp lý mang tính ép buộc.
Hãy quay ngược thời gian về năm 1994, khi Chính phủ ban hành Quyết định số 91/TTG thí điểm thành lập các tổng công ty lớn, hay còn gọi là Tổng công ty 91.
Một tổng công ty muốn đủ điều kiện đứng vào hàng ngũ này phải có ít nhất là 7 đơn vị thành viên và mức vốn pháp định tối thiểu là 1.000 tỷ đồng.
Vào thời điểm đó thì hãy hình dung quy mô nền kinh tế Việt Nam vẫn còn rất nhỏ bé, GDP cả nước thì vẫn chưa đầy 40 tỷ USD, thì cái ngưỡng 1.000 tỷ đồng cho một doanh nghiệp nó là một con số khổng lồ, một dòng vốn tập trung cực kỳ ưu ái.
Chính áp lực phải lớn thật nhanh đã dẫn tới một sự bùng nổ về mặt số lượng. Tính đến năm 2003, Việt Nam đã nhanh chóng phê duyệt thành lập tới 18 tổng công ty 91. Ngay sau đó thì trong giai đoạn từ 2004 đến 2006, các ông lớn này tiếp tục được nâng cấp lên mô hình Tập đoàn kinh tế nhà nước với những đặc quyền tối thượng:
- Dễ dàng thâu tóm các khu đất vàng.
- Tiếp cận dòng vốn tín dụng giá rẻ từ hệ thống ngân hàng.
Tất cả những dòng tiền, đất đai này đều được rót thẳng mà không phải trải qua các quy trình thẩm định rủi ro, kiểm tra năng lực tài chính hay sàng lọc khắt khe của thị trường tự do.
2. Thế nhưng một mô hình kinh tế không thể thành công chỉ bằng cách bơm tiền và dán nhãn tập đoàn. Giữa chebol của Hàn Quốc và phiên bản của Việt Nam tồn tại một sự lệch pha cốt lõi về mặt bản chất: Đó là ranh giới giữa sở hữu tư nhân gắn liền với sinh mệnh và tư duy tài sản công theo kiểu "cha chung không ai khóc".
Hãy nhìn vào những con số biết nói của đất nước kim chi:
- Dù quốc gia này có hơn 80 chebol lớn nhỏ, nhưng chỉ riêng top 5 chebol lớn nhất gồm Samsung, Hyundai, SK, LG và Lotte đã kiểm soát và đóng góp tới hơn 60% GDP toàn cầu.
-Sức mạnh khủng khiếp đó được đánh đổi bằng sự khốc liệt của tính chính danh tư nhân.
Đối với các gia tộc tài phiệt Hàn Quốc, tập đoàn chính là mạng sống.
Nếu doanh nghiệp lao dốc hay phá sản, gia đình của họ sẽ mất trắng toàn bộ gia sản tích lũy qua nhiều thế hệ, danh tiếng bị chôn vùi, và bản thân các chủ tịch rất có thể sẽ phải đối mặt với các án tù nghiêm trọng.
Chính động lực sinh tồn mang tính tuyệt đối này buộc các chebol phải vận hành bằng những bộ óc tinh hoa nhất, sẵn sàng thuê mướn các CEO xuất sắc nhất thế giới để quản lý tài sản của mình.
3. Ngược lại thì các trường hợp của Việt Nam, bản chất lại là tài sản Công thuộc sở hữu toàn dân, nhưng thực tế thì lại không thuộc về một cá nhân cụ thể nào phải chịu trách nhiệm sinh mệnh.
Người đứng đầu các tập đoàn này thì không phải là các ông chủ sở hữu, mà là những công chức được bổ nhiệm có kỳ hạn và thường chỉ kéo dài trong vòng 5 năm.
Việt Nam đã giao những siêu tập đoàn nắm giữ mạch máu kinh tế quốc gia, điều hành khối tài sản hàng chục ngàn tỷ đồng vào tay những nhân sự có chuyên môn về kỹ thuật trưởng thành từ thời bao cấp. Họ là những người quen thuộc với cơ chế xin - cho, phân phối chỉ tiêu định mức, nhưng lại hoàn toàn không có kinh nghiệm về va đập, năng lực quản trị rủi ro hay là tư duy cạnh tranh sinh tử trong nền kinh tế thị trường.
4. Để dễ hình dung về lỗ hổng chí mạng này, hãy đặt mình vào một ví dụ thực tế:
- Giả sử, bạn phải tự bỏ tiền túi, cắm chiếc sổ đỏ của gia đình để vay ngân hàng 1 tỷ đồng mua một chiếc xe tải làm ăn.
Chắc chắn là bạn sẽ xót từng vết xước sơn, căn chỉnh từng giọt xăng, thức đêm cày cuốc và không bao giờ dám phóng nhanh vượt ẩu.
Vì bạn hiểu rất rõ rằng nếu một chiếc xe này nó hỏng, gia đình của bạn sẽ phải ra đường mà ở.
- Nhưng bây giờ, hãy tưởng tượng một kịch bản hoàn toàn khác:
>> Bạn được cơ quan nhà nước giao quản lý một đội xe gồm 100 chiếc, trị giá 100 tỷ đồng từ tiền ngân sách. Bạn chỉ là người làm thuê có nhiệm kỳ 5 năm. Chiếc xe nào hỏng thì đã có ngân sách nhà nước lo sửa. Xe chạy tốn xăng thì đã có tiền công quỹ chịu. Cuối tháng lương của bạn vẫn nhận đều, không thiếu một đồng.
>> Khi trách nhiệm cá nhân bị nhòe mờ sau doanh nghĩa "tài sản của toàn dân", thì việc bạn đưa ra những quyết định đầu tư mạo hiểm, mang xe đi cho thuê lại để kiếm lời riêng, hay thậm chí là để mặc tài xế chạy ẩu gây tai nạn trên đường, nó trở nên quá dễ dàng.
Bởi vì xét cho cùng, đó là tiền của người khác, là tiền chùa nên chẳng ai thực sự xót ruột cả.
Chính cái tư duy "mượn xe công chạy taxi" này, nó là căn bệnh gốc rễ khiến cho phiên bản chaebol quốc doanh của Việt Nam bị biến dạng và mục rỗng ngay từ vạch xuất phát, dọn đường cho những khoản thất thoát nghìn tỷ ở giai đoạn tiếp theo
