Từ một cánh đồng ớt đến công xưởng kim cương lớn nhất hành tinh
Nếu ai đến Trịnh Châu, thủ phủ tỉnh Hà Nam, Trung Quốc cách đây 10 năm, sẽ chỉ thấy những cánh đồng ớt bạt ngàn. Hôm nay, ở chính nơi đó, người ta trồng một thứ khác: Kim cương. Không phải một vài viên, mà là nhiều hơn tổng sản lượng của Nam Phi, Botswana và Nga cộng lại.
Công nghệ phá vỡ định kiến về kim cương
Trước khi nói về Trung Quốc, phải nói về De Beers. Trong hơn một thế kỷ, công ty Nam Phi này đã kiểm soát gần như toàn bộ nguồn cung kim cương thô của thế giới, khóa nó trong két sắt, chỉ nhỏ giọt ra thị trường. Họ tạo ra một câu khẩu hiệu bất hủ: "A Diamond is Forever" - Kim cương là mãi mãi.
Từ đó, họ biến một loại đá, vốn không hiếm đến mức đó, thành biểu tượng của tình yêu vĩnh cửu và sự khan hiếm tuyệt đối. Mô hình đó chỉ có thể tồn tại khi không ai có thể tạo ra kim cương. Và Trung Quốc đã phá vỡ nó bằng việc tạo ra kim cương nuôi cấy.
Thực chất, kim cương nuôi cấy không phải là đồ giả như thủy tinh hay Cubic Zirconia. Nó là kim cương thật, cùng cấu trúc tinh thể carbon, cùng độ cứng 10 Mohs, cùng độ lấp lánh. Chỉ khác về nguồn gốc. Trong khi kim cương tự nhiên phải mất 3 tỷ năm dưới lòng đất thì kim cương nuôi cấy chỉ mất 15 ngày trong nhà máy.
Có hai cách "trồng" kim cương. Cách thứ nhất là HPHT, viết tắt của High Pressure High Temperature, sử dụng áp suất và nhiệt độ cao. Người ta lấy một mầm kim cương nhỏ xíu, cho vào giữa bột than chì tinh khiết, rồi cho vào một chiếc máy ép khổng lồ, nặng hàng chục tấn.
Máy ép này tạo ra áp suất 60.000 atm và nung lên 1.500 độ C, tái tạo lại chính xác điều kiện ở độ sâu 150km trong lòng đất. Carbon trong than chì tan ra và bám vào mầm, lớn lên từng ngày như một cái cây. Đây là công nghệ Liên Xô phát minh đầu tiên để giữ bí mật mỏ Popigai, nay Trung Quốc làm chủ hoàn toàn.
Cách thứ hai hiện đại hơn, gọi là CVD, Chemical Vapor Deposition - Lắng đọng hơi hóa học. Người ta cho khí metan vào một buồng chân không, bắn tia plasma cực mạnh để bẻ gãy phân tử metan, giải phóng carbon. Carbon rơi xuống như tuyết, bám vào mầm kim cương và lớn lên thành từng lớp. CVD cho ra những viên to hơn, sạch hơn, và là thế mạnh của Ấn Độ.
Sự sụp đổ của giá thành
Để sản xuất một carat kim cương nuôi cấy chất lượng cao hiện nay chỉ khoảng 50 đến 300 USD. Trong đó, 40 đến 50% là tiền điện và khí metan, 20 đến 25% là khấu hao máy móc, 10 đến 15% là nhân công. Một lò CVD hay HPHT giá vài trăm nghìn USD, nhưng chạy liên tục 24/7 và ngày càng tự động hóa.
Trong khi đó, chi phí để khai thác một carat kim cương tự nhiên là 2.000 đến 10.000 USD, chưa kể tiền marketing hàng trăm triệu USD mỗi năm của De Beers để duy trì câu chuyện khan hiếm. 60 đến 70% chi phí là đào mỏ, xử lý hàng trăm tấn đất đá chỉ để lấy vài carat.
Kết quả là một cuộc sụp đổ giá không thể cưỡng lại. Trong 10 năm qua, giá bán lẻ kim cương nuôi cấy đã giảm hơn 90%. Một viên 1 carat nước D, độ sạch VVS, nếu là tự nhiên có giá 5.000 đến 15.000 USD, thì nuôi cấy chỉ còn 300 đến 800 USD, tức là chỉ còn 10 đến 30% giá trị. Tại Mỹ, thị trường trang sức lớn nhất thế giới, gần 50% nhẫn đính hôn đã dùng kim cương nuôi cấy.
Trung Quốc không cố ý phá sập thị trường kim cương tự nhiên. Như các nhà nghiên cứu phân tích, họ theo đuổi một chiến lược lớn hơn nhiều: Biến kim cương thành vật liệu công nghiệp chiến lược. Kim cương là vật liệu cứng nhất, dẫn nhiệt tốt nhất, là nền tảng cho chip bán dẫn, cho AI, cho điện toán lượng tử và quốc phòng. Khi họ sản xuất hàng loạt để phục vụ công nghiệp, thì lượng dư thừa tràn ra thị trường trang sức, và giá sụp đổ chỉ là hệ quả phụ.
Hệ quả phụ đó đã làm cho hàng loạt nhà máy cắt mài truyền thống ở Surat, Ấn Độ và Antwerp, Bỉ phải đóng cửa, cắt giảm nhân sự. Những người thợ mài kim cương tự nhiên suốt 30 năm bỗng nhận ra thứ họ mài cả đời giờ có thể được "trồng" trong 2 tuần.
Và khi một viên kim cương nuôi cấy giá 300 USD được đóng gói trong một chiếc hộp nhung, kèm một tờ giấy kiểm định mập mờ ghi "Lab Diamond", rồi bán ở Việt Nam với giá 50 triệu như kim cương tự nhiên, thì cuộc khủng hoảng niềm tin là không thể tránh khỏi.
Về mặt khoa học, kim cương nuôi cấy và tự nhiên đều là kim cương. Nhưng về kinh tế, chúng là hai sản phẩm hoàn toàn khác nhau, vì một bên có thể sản xuất vô hạn, một bên thì hữu hạn. Giá trị của tự nhiên được xây dựng trên sự khan hiếm, lịch sử và niềm tin. Khi công nghệ cho phép sản xuất vô hạn một thứ gần như không thể phân biệt bằng mắt thường, thì sự trung thực trong công bố nguồn gốc trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.
Và ở Việt Nam, sự trung thực đó vừa bị đem ra thử thách bằng một vụ bắt giữ ở Thanh Hóa.
Nguồn: Lợi Phan Mai
