Đằng sau sự lấp lánh của những viên kim cương "made in Hong Kong, India"
Một lô kim cương bị giữ tại sân bay Tân Sơn Nhất đặt ra câu hỏi tưởng như rất đơn giản nhưng ít người từng trả lời: Hồng Kông và Ấn Độ, hai cái tên xuất hiện dày đặc trên các tờ khai nhập khẩu, có thực sự là nơi những viên kim cương được khai thác?
Từ một lô hàng bị giữ ở Tân Sơn Nhất
Cuối tháng 6 vừa qua, một lô hàng hơn 1.000 viên kim cương rời được đưa vào Tân Sơn Nhất. Trên tờ khai, ô xuất xứ ghi gọn lỏn: Hong Kong. Trị giá khai báo thấp hơn giá thị trường quốc tế gần một nửa, lô hàng bị hải quan giữ lại.
Vụ việc không lớn về số lượng nếu so với 28.000 viên kim cương lậu mà Công an Thanh Hóa vừa triệt phá trong đường dây xuyên quốc gia do người Ấn Độ điều hành, với doanh thu ước 280 tỷ đồng, nhưng nó mở ra một câu hỏi rất căn bản mà lâu nay ít ai hỏi: Hồng Kông có mỏ kim cương không? Và Ấn Độ, cái tên xuất hiện dày đặc trên tờ khai nhập khẩu kim cương vào Việt Nam, có phải là nơi đào lên những viên đá đó không?
Câu trả lời là không. Cả hai nơi đều không phải là mỏ.
Hồng Kông không đào kim cương, Hồng Kông chỉ bán lại niềm tin. Hồng Kông không có một ống kimberlite (ống đá núi lửa thẳng đứng), không có mỏ Mir sâu 525 mét như ở Yakutia (Nga), không có mỏ Jwaneng bạt ngàn ở Botswana. Hồng Kông là một chợ.
Đúng hơn, là một trong những chợ buôn kim cương lớn nhất thế giới, nơi tập trung các nhà buôn, các sàn giao dịch, các văn phòng của De Beers, của Rio Tinto. Kim cương từ Nga, từ Nam Phi, từ Canada sau khi được cắt mài ở Ấn Độ sẽ được đưa về Hồng Kông để đấu giá, để phân loại lại, để gắn thêm một tờ giấy kiểm định mới rồi bán đi khắp châu Á.
Vì vậy, chữ "Hong Kong" trên tờ khai hải quan không nói cho chúng ta biết viên kim cương được sinh ra ở đâu. Nó chỉ nói cho chúng ta biết nó được mua lại ở đâu. Trong chuỗi cung ứng kim cương hiện đại, xuất xứ thương mại và nguồn gốc địa chất là hai khái niệm hoàn toàn khác nhau. Một viên kim cương có thể được đào ở Yakutia, cắt mài ở Surat, bán buôn ở Dubai, rồi mới về Hồng Kông và cuối cùng mới đến Việt Nam.
Nhưng khi về đến Tân Sơn Nhất, nó chỉ mang một cái tên: Hong Kong. Sự mập mờ này vô tình tạo ra một khoảng trống.
Nếu Hồng Kông là chợ, thì Ấn Độ là xưởng. Lịch sử kim cương thế giới từng bắt đầu ở Ấn Độ. Mỏ Golconda huyền thoại từng cho ra viên Koh-i-Noor, viên Hope. Nhưng những mỏ ấy đã cạn kiệt từ thế kỷ 19.
Ngày nay Ấn Độ không còn là một nước sản xuất kim cương tự nhiên đáng kể. Ấn Độ giữ một vai trò khác, quan trọng hơn nhiều. Hơn 90% kim cương thô của thế giới được đưa về Surat để cắt mài. Hàng triệu thợ kim hoàn Ấn Độ ngồi mài từng viên đá dưới kính lúp. Và trong năm năm trở lại đây, Ấn Độ đã âm thầm chuyển mình thành công xưởng nuôi cấy kim cương lớn thứ hai thế giới, chỉ sau Trung Quốc. Tại bang Gujarat, hàng nghìn máy CVD mọc lên, được chính phủ trợ giá.
Điều này có nghĩa là khi một tờ khai ghi "Made in India", nó có thể là một trong hai thứ: Một viên kim cương tự nhiên được cắt mài ở Surat, hoặc một viên kim cương nuôi cấy được "trồng" ở chính Surat. Hai viên đá này về mặt hóa học đều là carbon tinh khiết, đều có độ cứng 10 Mohs, đều lấp lánh như nhau. Nhưng giá trị thị trường của chúng chênh nhau 10 đến 15 lần. Và hải quan, bằng mắt thường hay bằng máy thử nhiệt thông thường đặt ở quầy, không thể phân biệt được.
Khi xuất xứ không còn là nguồn gốc
Đây chính là điểm mù lớn nhất của thị trường hiện nay. Chúng ta đang quản lý kim cương bằng tư duy quản lý hàng hóa thông thường: Chỉ cần biết nó đi từ nước nào về. Trong khi với kim cương, điều quan trọng không phải là nó đi từ nước nào về, mà là nó được hình thành ở đâu: Trong lòng đất sâu 150km suốt 3 tỷ năm, hay trong một buồng plasma ở Hà Nam, Trung Quốc suốt 15 ngày.
Theo các chuyên gia, kim cương nuôi cấy bằng công nghệ HPHT hay CVD không phải là đồ giả. Nó là kim cương thật về mặt vật liệu, chỉ khác nơi sinh. Mắt thường không phân biệt được. Máy thử dẫn nhiệt ở tiệm cũng không phân biệt được. Phải dùng quang phổ hồng ngoại, phát quang laser, soi cấu trúc tăng trưởng, tìm tạp chất Nitrogen, Boron, những "dấu vân tay" khuyết tật tinh thể mới biết được nó sinh ra ở đâu.
Việt Nam hiện có bao nhiêu phòng lab có đủ năng lực này? Và trong số những giấy kiểm định đang được kẹp vào mỗi viên kim cương rời bán ra, có bao nhiêu giấy thực sự ghi rõ "LAB GROWN" và "NATURAL"?
Nguồn: Lợi Phan Mai
