Vì sao kim cương thiên nhiên đắt đỏ?
Để có một viên kim cương 5 ly 4 đặt lên chiếc nhẫn cưới, người ta phải đào một cái hố sâu bằng tòa nhà 170 tầng, ở nơi mà vào mùa đông, nhiệt độ xuống tới âm 50 độ, dầu diesel đóng băng trong bình, lốp xe tải vỡ toác như thủy tinh. Cái hố đó có tên là Mir, ở Yakutia (Nga).
Nếu không hiểu về những cái hố như Mir, chúng ta sẽ không bao giờ hiểu vì sao một viên kim cương tự nhiên lại có giá gấp 10 đến 15 lần một viên kim cương nuôi cấy, dù cả hai đều cứng như nhau và lấp lánh như nhau.
Nga: Nguồn cung kim cương không thể bị thay thế
Nói đến nguồn cung kim cương tự nhiên hôm nay, phải bắt đầu bằng Nga. Không phải vì câu chuyện chính trị, mà vì những con số địa chất không thể chối cãi.
Theo báo cáo mới nhất của Bộ Tài nguyên và Môi trường Nga, nước này đang nắm giữ 45% trữ lượng kim cương của toàn hành tinh. Con số được công bố là 982,4 triệu carat nằm trong 81 mỏ nguyên khai.
Để dễ hình dung, toàn bộ kim cương mà cả thế giới đào lên trong một năm, vào khoảng 95 đến 100 triệu carat, thì Nga một mình có thể cung cấp trong gần 10 năm mà không cần tìm thêm mỏ mới. Ông Roman Zhelonkin, trưởng địa chất của Alrosa, tập đoàn độc quyền kim cương Nga, nói một cách thận trọng hơn: với tốc độ khai thác 30 đến 35 triệu carat mỗi năm, nước Nga đủ sức làm việc thêm hơn 30 năm nữa.
Nhưng trữ lượng đó không nằm rải rác. Nó tập trung đến nghẹt thở. Hơn 80% nằm ở một nơi duy nhất: Cộng hòa Sakha, hay còn gọi là Yakutia, vùng Viễn Đông lạnh giá. 20% còn lại nằm ở phía Tây Bắc, tỉnh Arkhangelsk.
Chỉ riêng ba cái tên ở Yakutia đã đủ làm choáng váng. Mỏ Udachny với 250 triệu carat. Mỏ Lomonosov, dù tên là Lomonosov nhưng lại nằm ở Arkhangelsk, với 220 triệu carat. Mỏ Mir, cái hố tử thần huyền thoại, với khoảng 200 triệu carat. Và mỏ Yubileynaya với 170,6 triệu carat. Mỗi mỏ như vậy lớn hơn tổng trữ lượng của nhiều quốc gia châu Phi cộng lại.
Còn một cái tên nữa, mà Liên Xô đã giấu suốt 40 năm: Popigai. Nó không phải là mỏ kimberlite - tức là ống núi lửa đưa kim cương từ lòng đất lên, mà là một hố thiên thạch. 35 triệu năm trước, một tiểu hành tinh đâm xuống Siberia, nhiệt độ và áp suất của vụ va chạm đã biến than chì trong lòng đất thành kim cương.
Trữ lượng ở đó là hàng nghìn tỷ carat, lớn gấp 110 lần trữ lượng kim cương đã biết của thế giới. Đủ để loài người dùng trong 3.000 năm nữa. Chỉ có điều, đó là kim cương impakt, những hạt li ti 0,5 đến 2mm, màu xám, vàng, xanh, độ bền cao gấp đôi kim cương thường, chỉ dùng để làm mũi khoan, lưỡi cắt công nghiệp.
Sự quý hiếm của kim cương tự nhiên không nằm ở chuyện nó đẹp. Kim cương chỉ được sinh ra ở một nơi duy nhất: Độ sâu 150 đến 200km trong lòng đất, nơi áp suất lên tới 50.000 atm và nhiệt độ 1.100 độ C. Ở đó, carbon bị ép chặt thành một cấu trúc tinh thể đặc biệt, cứng nhất trong tự nhiên.
Quá trình này mất từ 1 đến 3 tỷ năm. Sau đó, phải có một vụ phun trào kimberlite cực hiếm, một loại núi lửa phun thẳng đứng như một ống khói, mới đưa được những viên đá đó từ độ sâu đó lên mặt đất. Trong lịch sử địa chất, những vụ phun trào như vậy chỉ xảy ra ở những vùng nền cổ nhất của Trái Đất. Yakutia là một trong số đó.
Vì vậy, tìm được một ống kimberlite đã khó, tìm được một ống có kim cương còn khó hơn gấp trăm lần.
Và khi đã tìm được rồi, việc khai thác nó là một cuộc chiến với tự nhiên. Mỏ Mir được phát hiện năm 1955, bắt đầu khai thác năm 1957. Để đào nó, người Liên Xô phải đưa hàng chục nghìn người đến giữa rừng Taiga không một bóng người, xây cả một thành phố tên là Mirny.
Mùa đông, mọi thứ đóng băng. Họ phải dùng động cơ phản lực của máy bay để làm tan băng vĩnh cửu, dùng thuốc nổ để phá đất. Cái hố được đào sâu dần, 525 mét, đường kính 1.200 mét, lớn đến mức luồng không khí xoáy bên trong có thể hút cả trực thăng xuống, nên không phận bên trên bị cấm bay.
Trong thập niên 1960, Mir cho ra 10 triệu carat mỗi năm, nhưng chỉ 20% trong số đó đạt chất lượng đá quý. 80% còn lại là đá công nghiệp. Tức là đào 250 tấn quặng, mới được 1 carat đá quý. Đến năm 2001, khai thác lộ thiên không còn hiệu quả, họ phải chuyển sang đào hầm lò, chui xuống dưới đáy hố.
Năm 2017, nước ngầm ập vào, làm ngập mỏ, 8 thợ mỏ thiệt mạng. Mỏ phải đóng cửa. Đến bây giờ, Alrosa mới đang tìm cách bơm nước ra và khởi động lại, với mục tiêu khiêm tốn 2 triệu carat một năm vào năm 2030.
Đó là cái giá của sự tự nhiên.
Châu Phi và phần còn lại của thế giới
Ngoài Nga, nơi tập trung nhiều kim cương nhất thế giới là châu Phi. Botswana với mỏ Jwaneng, được mệnh danh là "hoàng tử của các mỏ kim cương", nơi cho ra những viên đá sạch nhất. Nam Phi với mỏ Cullinan, nơi từng cho ra viên kim cương lớn nhất thế giới 3.106 carat, viên Cullinan lừng danh. Angola với ống Luele mới phát hiện, một trong hai phát hiện đáng kể duy nhất trong thế kỷ 21.
Tất cả những mỏ này đều có chung một đặc điểm: Ngày càng sâu, ngày càng ít, và ngày càng tốn kém. Alrosa thừa nhận rằng kỷ nguyên của những mỏ dễ tìm đã kết thúc. Từ năm 2000 đến nay, cả thế giới chỉ tìm ra hai ống kimberlite có ý nghĩa thương mại.
Và sau khi được đào lên, hành trình của viên đá vẫn chưa xong. 90% kim cương thô của thế giới, dù đào ở Nga hay Botswana, đều được gửi về một nơi duy nhất để cắt mài: Surat, Ấn Độ. Ở đó, dưới những ánh đèn vàng vọt, những người thợ với đôi mắt mỏi mệt sẽ ngồi mài từng viên đá trong nhiều ngày, để biến một cục đá xù xì thành một viên đá có 57 mặt cắt hoàn hảo.
Nguồn: Lợi Phan Mai
