Vì sao ngành dầu mỏ Iran vẫn đứng vững dù eo biển Hormuz bị phong tỏa?

Dù Mỹ gia tăng sức ép bằng việc siết chặt tuyến vận chuyển chiến lược qua eo biển Hormuz, ngành dầu mỏ Iran đến nay vẫn chưa rơi vào tình trạng tê liệt như nhiều dự báo trước đó. Thay vì sụp đổ nhanh chóng, Tehran đang cho thấy khả năng chống chịu đáng kể nhờ chiến lược tái cấu trúc ngành năng lượng được xây dựng suốt nhiều năm dưới sức ép trừng phạt quốc tế.

Trước khi Nga trở thành mục tiêu của các lệnh cấm vận phương Tây sau xung đột Ukraine, Iran từng là quốc gia chịu nhiều lệnh trừng phạt nhất thế giới với hơn 3.600 biện pháp hạn chế từ Mỹ, Liên minh châu Âu (EU), Liên hợp quốc cùng nhiều quốc gia khác. Điều này buộc Tehran phải từng bước điều chỉnh cấu trúc kinh tế, đặc biệt trong lĩnh vực dầu khí – trụ cột sống còn của nền kinh tế Iran.

Chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump từng kỳ vọng việc phong tỏa eo biển Hormuz – tuyến vận chuyển chiếm khoảng 90% lượng dầu xuất khẩu của Iran – sẽ nhanh chóng bóp nghẹt ngành năng lượng nước này. Thậm chí, ông Trump tuyên bố các giếng dầu và đường ống của Iran có thể “phát nổ” chỉ sau vài ngày nếu dầu không thể xuất khẩu và các kho chứa bị lấp đầy.

Tuy nhiên, thực tế sau hơn hai tháng cho thấy kịch bản đó vẫn chưa xảy ra. Nhiều chuyên gia năng lượng nhận định để làm tê liệt hoàn toàn ngành dầu mỏ Iran cần thời gian kéo dài hàng tháng, thay vì chỉ vài ngày như các dự báo ban đầu.

Một trong những “lá chắn” quan trọng giúp Iran duy trì hoạt động là hệ thống lọc dầu quy mô lớn được đầu tư trong nhiều năm qua. Tại Bandar Abbas, miền nam Iran, tổ hợp Persian Gulf Star – nhà máy lọc khí ngưng tụ lớn nhất thế giới – được xây dựng nhằm đáp ứng nhu cầu nhiên liệu nội địa và giảm phụ thuộc vào nhập khẩu xăng dầu.

Trước thời điểm Mỹ và Israel tiến hành các đợt không kích hồi cuối tháng 2, Iran sản xuất khoảng 3,3 triệu thùng dầu thô mỗi ngày, cùng 1,3 triệu thùng khí ngưng tụ và các sản phẩm dầu khí khác. Theo hãng tư vấn năng lượng FGE, khoảng 2,6 triệu thùng/ngày đã được các nhà máy lọc dầu trong nước xử lý để phục vụ tiêu dùng nội địa thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào xuất khẩu qua Hormuz.

Chiến lược đẩy mạnh công suất lọc dầu được xem là bước đi dài hạn của Tehran nhằm giảm sự lệ thuộc vào xuất khẩu dầu thô – lĩnh vực dễ bị tổn thương nhất trước các lệnh trừng phạt quốc tế. Bên cạnh đó, Iran cũng liên tục mở rộng năng lực lưu trữ dầu trong hơn một thập kỷ qua để tăng khả năng ứng phó trong các giai đoạn khủng hoảng.

Dù vậy, áp lực với nền kinh tế Iran vẫn rất lớn. Một nghị sĩ thuộc Ủy ban Năng lượng Quốc hội Iran cho biết nước này hiện thiếu khoảng 20 triệu lít xăng mỗi ngày do ảnh hưởng từ việc phong tỏa Hormuz. Bộ trưởng Năng lượng Mỹ Chris Wright cũng cho biết Iran đã buộc phải cắt giảm khoảng 400.000 thùng dầu/ngày do khó khăn trong hoạt động xuất khẩu.

Tuy nhiên, các chuyên gia nhấn mạnh rằng việc khai thác dầu không thể “đóng rồi mở lại” như một công tắc thông thường. Một số mỏ dầu có thể suy giảm áp suất hoặc mất sản lượng nghiêm trọng nếu ngừng hoạt động quá lâu. Dẫu vậy, nghiên cứu của Đại học Columbia cho rằng phần lớn các mỏ dầu của Iran không thuộc nhóm khó phục hồi sau khi tạm dừng khai thác. Báo cáo nhận định việc phong tỏa xuất khẩu sẽ không gây “thiệt hại thảm khốc” cho ngành dầu khí Iran và Tehran hoàn toàn có thể khôi phục phần lớn công suất trong vài tháng nếu tình hình được nới lỏng.

Hiện Iran sở hữu hơn 70 mỏ dầu đang hoạt động, cho phép nước này linh hoạt phân bổ việc cắt giảm sản lượng giữa nhiều mỏ khác nhau nhằm hạn chế rủi ro tổn hại tới các mỏ chủ lực. Theo các chuyên gia, Tehran đang lựa chọn phương án giảm sản lượng một cách có kiểm soát để duy trì khả năng phục hồi dài hạn cho ngành năng lượng.

Dẫu ngành dầu khí chưa sụp đổ, giới phân tích cho rằng mối đe dọa lớn nhất với Iran hiện nay không nằm ở các giếng dầu, mà ở áp lực kinh tế ngày càng gia tăng khi doanh thu xuất khẩu năng lượng lao dốc.

Theo chuyên gia Bijan Khajehpour, hệ quả nghiêm trọng nhất của việc đóng cửa Hormuz là áp lực lên ngân sách quốc gia, lạm phát tăng cao và tình trạng thiếu hụt đầu tư, kéo theo nguy cơ suy yếu sâu hơn của nền kinh tế Iran. Trong khi đó, chuyên gia Nikolay Kozhanov nhận định việc thất thu từ dầu mỏ sẽ khiến các vấn đề xã hội tại Iran thêm trầm trọng, từ thất nghiệp, nghèo đói đến bất ổn dân sinh.

Trong bối cảnh người dân Iran vốn đã phải đối mặt với lạm phát cao và nhiều khó khăn kinh tế kéo dài, nguy cơ xung đột tái bùng phát nếu thỏa thuận ngừng bắn mong manh với Mỹ đổ vỡ càng khiến áp lực lên Tehran trở nên nặng nề hơn. Điều giới quan sát đang theo dõi lúc này không còn là liệu ngành dầu khí Iran có thể trụ vững hay không, mà là cách chính quyền Tehran sẽ xử lý cuộc khủng hoảng kinh tế kéo dài trong thời gian tới.

..............................................

Liên hệ đầu tư hàng hoá phái sinh: 0327.555.026