12.000 doanh nghiệp giảm xuống 473 doanh nghiệp, đó là con số thực tế về số lượng doanh nghiệp 100% vốn Nhà nước tại Việt Nam sau hơn ba thập kỷ tái cơ cấu.
Phép cắt giảm cơ học lên tới gần 96% này rất dễ khiến người ta đưa ra một kết luận cảm tính rằng nhà nước đang thoái vốn và rút lui dần khỏi nền kinh tế. Tuy nhiên, bản chất của kinh tế học nó không vận hành bằng những phép toán cộng trừ số lượng đơn thuần. Trong khi số doanh nghiệp sụt giảm kỷ lục, tổng tài sản của khối này lại tăng ngược chiều lên mức hơn 3,8 triệu tỷ đồng, một con số khổng lồ tương đương với gần 35% GDP của quốc gia.
Vậy thì câu hỏi thực sự cần đặt ra ở đây là gì? Nhà nước đang thoái lui hay là họ đang thực hiện một cuộc dịch chuyển chiến lược mang tính bước ngoặt: "Chủ động buông tay ở những sân chơi thông thường để gom toàn bộ nguồn lực tạo thành những cái nắm đấm thép tập trung vào các trận địa huyết mạch của quốc gia".
Nhường sân
Nếu nhìn vào số lượng doanh nghiệp, rất dễ để ai đó đưa ra kết luận rằng khu vực kinh tế Nhà nước đang teo tóp lại.
Bạn hãy cứ thử hình dung là vào đầu thập niên 90, khi mà Việt Nam vừa bước vào thời kỳ "Đổi mới", quốc gia chúng ta có hơn 12.000 doanh nghiệp nhà nước lớn nhỏ. Nhưng tính đến thời điểm hiện tại, theo số liệu của Bộ Kế hoạch và Đầu tư, con số này chỉ còn vỏn vẹn là 473 doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ.
Điều này có nghĩa là gần 35 năm qua, cứ trung bình là mỗi ngày trôi qua, Việt Nam có ít nhất là một doanh nghiệp Nhà nước được cổ phần hóa, bán khoán, giải thể hoặc là sáp nhập. Từ một đội quân hơn 12.000 thành viên đông đảo nhưng dàn trải, quy mô số lượng đã được cắt giảm tới gần 96%.
Ví dụ thế này:
- Hãy tưởng tượng Nhà nước trước đây giống như là một người cha trong gia đình thời bao cấp ấy. Vì không yên tâm giao việc cho ai, người cha cái gì cũng muốn tự tay làm, từ mở tiệm may, quán ăn, xưởng đóng gạch cho tới cả vận hành nhà máy điện.
- Việc thu hẹp số lượng doanh nghiệp hiện nay chính là lúc mà người cha nhận ra rằng mình không thể làm tốt mọi thứ. Ông quyết định đóng cửa tiệm may, dẹp quán ăn lại để giao lại cho các con, tức là khối tư nhân tự kinh doanh. Còn bản thân thì chỉ tập trung vào những việc đại sự quốc gia thôi.
Tuy nhiên là nếu mà cứ chỉ nhìn vào cái số lượng giảm đi 96% mà cho rằng Nhà nước đang yếu thế thì đó lại là một sai lầm nghiêm trọng.
Bởi vì trong khi mà số lượng doanh nghiệp lao dốc thì tổng lượng tài sản và dòng vốn của khối doanh nghiệp Nhà nước lại tăng trưởng theo cấp số nhân.
Theo báo cáo tài chính tổng hợp mới nhất từ Bộ Tài chính thì tổng tài sản của khối doanh nghiệp Nhà nước hiện nay đã vượt mức 3,8 triệu tỷ đồng, tương đương với khoảng 150 tỷ USD.
Để dễ hình dung về sức nặng của con số này thì khối tài sản khổng lồ đó đang tương đương với gần 35% GDP của toàn bộ nền kinh tế Việt Nam. Chưa dừng lại ở đó, nguồn thu và doanh thu từ khối doanh nghiệp tinh gọn này mỗi năm đóng góp ổn định khoảng 29% GDP quốc gia.
Nó hoàn toàn giống như là việc bạn đang sở hữu một chuỗi 100 cửa hàng tạp hóa nhỏ lẻ nằm rải rác ở khắp các ngõ hẻm, làm ăn lẹt đẹt và tốn chi phí quản lý.
Bạn quyết định bán sạch 100 cửa hàng đó đi, dồn toàn bộ tiền bạc và nhân lực để xây dựng đúng 3 đại siêu thị chuẩn quốc tế đặt tại trung tâm.
Rõ ràng là cái số lượng cửa hàng của bạn giảm từ 100 xuống chỉ còn có 3 thôi nhưng tổng doanh thu, vị thế và tầm ảnh hưởng của 3 cái đại siêu thị mới này nó gấp hàng chục lần chuỗi tạp hóa cũ.
Nhà nước không hề nghèo đi hay là thu hẹp tầm ảnh hưởng mà chỉ đang gom tất cả sức mạnh phân tán lại thành những cú đấm tập trung.
Sự sụt giảm số lượng doanh nghiệp Nhà nước cũng tạo ra khoảng không gian kinh tế mà tư nhân có thể làm tốt hơn.
Số liệu thống kê chính thức từ Tổng cục Thống kê chỉ ra rằng khu vực kinh tế tư nhân hiện nay đã vươn lên đóng góp trên 45% GDP và trở thành bộ máy giải quyết việc làm lớn nhất khi thu hút hơn 85% lực lượng lao động của cả nước.
Những việc như là sản xuất ô tô, xây dựng khu đô thị, làm logistics hay là mở chuỗi bán lẻ, những món ăn đòi hỏi sự nhạy bén, linh hoạt và chấp nhận rủi ro cao này nay được giao hẳn cho những tên tuổi tư nhân như là Vingroup, Thaco hay là Hòa Phát tự quyết định.
Sự rút lui này là một sự nhường sân chơi có tính toán, tạo điều kiện cho nội lực kinh tế quốc gia được kích hoạt tối đa.
Người nắm quy luật
Bản chất của làn sóng cải cách này, hoàn toàn không phải là Nhà nước đang bán tháo tài sản công, để lấy một cái cục tiền rồi rút lui. Hãy nhìn thẳng vào thực tế:
- Đây là một cuộc thay đổi tư duy làm kinh tế: chuyển từ kiểu quản lý hành chính, ôm đồm sang cách vận hành vốn như một nhà đầu tư chuyên nghiệp.
- Cơ quan chủ quản sẽ đứng sau, chỉ tay năm ngón, quyết định từ cái ghế nhân sự cho tới việc duyệt từng khoản chi tiêu nhỏ. Cách làm này thì nó khiến cho doanh nghiệp nhà nước thụ động và thiếu nhạy bén.
- Giờ đây thì nhà nước chấp nhận buông quyền can thiệp cái vặt vãnh đó, để đứng ở một vai trò theo kiểu ông chủ lớn. Tức là chỉ giao vốn, áp chỉ tiêu sinh lời, và ngồi kiểm soát hiệu quả, nhận cổ tức thôi.
Hãy tưởng tượng bạn bỏ vốn mở một quán ăn.
Nếu ngày nào bạn cũng đến ngồi canh xem nhân viên đi muộn mấy phút, hôm nay mua bao nhiêu cân rau, cân thịt... Thì đây chính là kiểu quản lý hành chính. Tức là bạn vừa mệt, mà quán thì lại khó tăng trưởng lớn.
Thay vào đó thì bạn thuê hẳn một ông quản lý giỏi đi. Khoán cho họ doanh số một tháng phải đạt bao nhiêu, kiểm soát dòng tiền lớn, và cuối tháng thì đến nhận lợi nhuận. Tức là vận hành vốn thôi. Lúc này thì quán ăn họ có thể tự chủ để xoay sở giữ khách. Còn đồng vốn, đồng tiền của bạn thì sinh lời hiệu quả nhất.
