Từ Einstein, Newton đến Darwin hay Archimedes đều sống với "vô tri" này rồi thành vĩ nhân hết; và anh em có thể bỏ túi nó lập tức trong 2h (sau bài này).
(Bài này tui viết dựa trên nghiên cứu nhà thần kinh học Marcus Raichle với công bố năm 2001 trên tạp chí PNAS, được coi là phát hiện não bộ quan trọng nhất thế kỷ 21 về cách mà não anh em mình thật sự hoạt động. Nó lý giải cho việc vì sao càng cố gắng anh em càng dễ sai, thất bại trong khi biết "lười" đúng cách thì kết quả lập tức đột phát x3 x5 dễ dàng.)
-----------------
VÌ SAO NGƯỜI "LƯỜI" LẠI DỄ THÀNH CÔNG HƠN NGƯỜI CÀY NGÀY ĐÊM?
-----------------
Anh em thử ngẫm lại coi nhé,
Newton ngồi dưới gốc táo rồi phát hiện ra lực hấp dẫn,
Darwin đi bộ 2 tiếng mỗi ngày trên con đường sau nhà không vì mục đích gì cả (và ổng đặt tên hẳn cho nó là "Thinking Path") rồi sau đó phát hiện học thuyết,
Einstein thì đạp xe nhiều giờ không có địa chỉ cụ thể, chỉ để đạp thôi và phát kiến ra vô số thứ nhân loại không theo kịp,
Archimedes thì phát hiện ra nguyên lý vật lý nổi tiếng nhất lịch sử trong lúc đang tắm.
Điểm chung là không ai trong số đó đang làm việc lúc ý tưởng xuất hiện cả!
(Và anh em mình thì cày cắm đầu và mong ước nó xuất hiện, há há)
Năm 2001, Marcus Raichle, một ông nhà thần kinh học nào đó tại Washington University đã tìm ra lý do. Ổng đặt tên nó là Mạng lưới Chế độ Mặc định (Default Mode Network), bộ máy thần kinh chỉ bật khi não không có nhiệm vụ cụ thể nào để xử lý, cũng không có màn hình nào đang kéo sự chú ý, càng không có những cuộc hội thoại nào đang chiếm băng thông.
Và điều thú vị lẫn nghịch lý bất ngờ nhất khiến cả cộng đồng khoa học hồi đó phải bàn tán là bộ máy này lại tiêu thụ 60 đến 80% tổng năng lượng não, nhiều hơn bất kỳ công việc có chủ đích nào.
(Tức là não "nghỉ" lại tiêu điện nhiều hơn não "làm việc". Nghe ảo tung cả chảo nhưng đó là sự thật và anh em khong biết cũng vô cùng bình thường, vì không ai có lợi khi cho anh em biết điều đó cả hehe).
Khi bật lên, nó làm 4 việc "độc quyền" mà không phần nào khác của não làm được đó là:
1. Kết nối những mảnh thông tin rời rạc thu thập cả tuần lại thành những mảng tư duy,
2. Chạy mô phỏng (tưởng tượng) tương lai để test quyết định trước khi đưa ra (dù anh em có yêu cầu không, nó vẫn chạy),
3. Đọc người (cả ngôn ngữ lẫn phi ngôn ngữ) đủ sâu để hiểu được ý định ẩn,
4. Và rồi ghép những thứ có vẻ không liên quan trong não lại để tạo ra thú vị bất ngờ.
Và những gã anh em mình gọi là "lười" (thực tế như nào không biết), lại vô tình (hoặc cố ý) làm thứ duy nhất có thể kích hoạt bộ máy đó.
--------------
CÁI MÀ ANH EM GỌI LÀ NGHỈ NGƠI, THỰC SỰ LÀ GÌ?
--------------
Không ai dạy anh em mình nghỉ ngơi đúng cách, vì không ai có lợi gì từ việc đó.
Trường học không dạy (xin lỗi hông có trong chương trình).
Công ty càng không (luôn cần anh em sẵn sàng cống hiến).
Và ngành giải trí, từ Netflix đến TikTok đến Spotify, thì lại kiếm tiền bằng cách giữ não anh em liên tục bận rộn, và vuốt vuốt lia lịa, rồi gán cho nó cái từ mỹ miều cùng triết học sâu sắc là "thư giãn".
(Mịa, cái nút và tính năng autoplay mà tự chạy tập tiếp theo, tự vuốt lên, tự chuyển story kia không phải thiết kế vô tình đâu nhé.)
Vì thế, dù anh em ra khỏi văn phòng lúc 6 giờ chiều, rồi "thư giãn" đeo tai nghe bật nhạc đến nhà, xong "Netflix and chill" đến 11 giờ, bonus thêm lướt lướt 30 phút trước khi ngủ nữa.
Rồi cuối tuần, mình cà phê với bạn bè hén, nghe podcast đồ hén, lướt Instagram chủ động đồ hén (mình tự gọi thế).
Thì sự thật là não anh em trong suốt thời gian đó chưa hề ngơi nghỉ một phút nào hết!
Tất cả những thứ đó, ngụy trang dưới lớp cảm giác dễ chịu thoải mái, đều là hành động kích thích não từ bên ngoài và đang ức chế tắt bộ máy siêu việt nhất mà anh em chả hề biết.
Chưa đâu, còn nữa nè, mỗi lần anh em lướt video ngắn 30 giây, rồi 30 giây nữa, rồi không dừng được; não anh em đang "bị phế" dần khả năng tự hoạt động (trừ khi có kích thích bên ngoài). Phần não tinh túy nhất, chỗ duy nhất tạo ra insight, chiến lược, những quyết định đúng đắn nhất trong sự nghiệp lẫn cuộc đời của anh em đang bị bào mòn từng ngày như thế đó.
Nếu anh em không khá nổi, không có tiền, không thành công, không thăng tiến, làm gì cũng bế tắc, khả năng cao không phải vì anh em thiếu tài năng, mà bởi chính cái cách anh em đang "thư giãn" sau (thậm chí trong) giờ làm.
Nếu anh em xài reels, tóp tóp hay các dạng kiểu đó trên 2 tiếng một ngày thì... bỏ đi mà làm người. Nó hại kinh khủng khiếp lắm (mấy đứa hay share anh em mấy cái tào lao dù nó mắc cười, thật ra nó đang hại anh em đó, bỏ đi đừng chơi với nó nữa, thật!)
Nếu không tin, anh em chỉ cần ngẫm lại 2 thứ thôi:
- những quyết định tốt nhất trong 3 năm qua của anh em là gì và đưa ra ở đâu?
- và những quyết định tệ nhất, hối hận nhất, muốn sửa lắm mà không sửa được thì nó là gì và anh em quyết nó ở đâu?
Tự nhiên anh em hiểu luôn, và ước gì quay lại cái khúc mình còn chưa xài điện thoại á (lúc đó giỏi hén, giờ mà còn duy trì được vậy chắc vô địch từ lâu), anh em biết luôn kẻ thù mình là ai rồi đó.
-------------------
THỬ THÁCH CỦA CASEY KELLY
-------------------
Casey Kelly là thanh niên gymer tui để trong hình mình họa đã tự thử thách bản thân mình. Ẻm tự cách ly mình với thiết bị điện tử lẫn nhịn ăn trong 100 giờ. Trong quá trình đó, ẻm chụp não bằng máy đo điện não đồ (QEEG) trước và sau để so sánh (tất nhiên là chuyên gia chụp chứ không phải tự làm).
Và video này thú vị đến mức nó được 1 triệu views hơn chỉ trong vài ngày. Cái đáng nói ở đây là sự chênh lệch khủng khiếp của ảnh chụp não của Kelly trước và sau thử thách.
Ảnh não trước thí nghiệm thì đỏ rực, không chỉ một mà một nùi vùng, lẫn ảnh đều đỏ.
Hiểu đơn giản là từng vùng đều đang kích hoạt quá mức, và nó bình thường đến mức mà chính ẻm không hề nhận ra có gì sai, (ngày nào cũng thế nên quen rồi, không thể nhận ra).
Nhưng bác sĩ thì lại đọc hình chụp rồi khẳng định luôn đây là não đã quen "kích thích liên tục" mới hoạt động được, và nó không còn biết cách tự tắt xuống để phục hồi. Anh em xem video sẽ thấy thói quen dùng điện thoại của Kelly chả khác gì anh em mình luôn. (tui đã từng thoy nha, hehe)
Còn ảnh não sau 96 giờ thì xanh nhạt hoàn toàn (rất tốt, tốt đến kinh ngạc).
Cùng một người, cùng một bộ não, nhưng chỉ sau 4 ngày thôi, kết quả khác vô cùng và chính Kelly cũng phải khẳng định sự khác biệt rõ nét đó (thứ mà ai chưa trải qua không hiểu được).
Tóm lại anh em chỉ cần nhớ, một bộ não luôn bật, trông ổn và hiệu quả bên ngoài, luôn bận rộn hết công suất, thực ra không hề sẵn sàng cho bất kỳ đột phá nào. Nó vẫn chạy nhưng không thể tạo ra gì mới.
Và khi không tạo được gì mới thì anh em ra quyết định đều theo phản xạ hết (tỉ lệ sai vô cùng cao), không phải theo logic tư duy hay bằng chứng; rồi nó sai, rồi sửa, rồi tối về nhà mệt lả, rồi có cớ thư giãn kiểu cũ tiếp, rồi sáng mai lại bắt đầu với cùng bộ não đó, lại sai theo cách khác một chút.
Muốn thoát khỏi vòng lặp nguy hiểm đó, anh em không thể cố gắng hơn hay nghỉ nhiều hơn (kiểu cũ) được. Thứ anh em cần là một hành động đủ mạnh, đủ rõ, bắn não ra khỏi quỹ đạo đó hoàn toàn. Và đó chính là lý do anh em nên cai nghiện thiết bị điện tử ngay luôn sáng mai.
-------------------
THỬ GÌ? VÀ TẠI SAO CHỈ 1 TIẾNG LÀ ĐỦ ĐỂ BẮT ĐẦU?
-------------------
Từ lần sau, khi nói về thư giãn, nghỉ ngơi.
Thay vì lên kế hoạch bằng cách nhét thêm một buổi cà phê vào cuối tuần, anh em hãy thử bỏ tai nghe và đi bộ đi. Không nghe gì hết, chỉ đi thôi, nghe tiếng xe cộ, nhìn người qua lại. Nó sẽ có cái cảm giác nhột nhột vì không có gì nhét vào tai, nhưng nó chính xác là cái cảm giác dấu hiệu não đang bắt đầu được yên.
Thay vì mở mắt là chợp điện thoại xem giờ, rồi sẵn tiện check noti, anh em hãy thử để 60 phút đầu ngày "không màn hình", không có tin nhắn, không có thứ gì từ mạng xã hội hết. (Darwin làm điều đó mỗi ngày trên con đường suy nghĩ củ ổng).
Anh em sẽ thấy những ý tưởng lớn và thú vị nhất nhất trong sự nghiệp của anh em sẽ không đến từ những cuộc họp, mà chúng sẽ đến từ những lúc "rảnh chủ động" mà anh em đã tạo ra.
Thay vì nghĩ rằng cà phê với bạn bè là nghỉ ngơi, hãy thử gọi nó đúng với bản chất của nó là đổi công việc cho não. Từ "việc công ty" sang "việc xã hội". Não anh em vẫn đang chạy mà, chỉ là theo hướng khác thôi.
Nên nhiều khi một ngày cà phê xong về nhà còn mệt hơn đi làm nữa, vì khi đó não phải đọc không chỉ người mà còn phải điều chỉnh ngôn ngữ, phản ứng liên tục (và nó thì vô cùng tốn năng lượng).
------------
LỜI KẾT
------------
Xã hội này chắc là sẽ không có ai muốn anh em được "nghỉ ngơi" trừ bố mẹ và gia đình anh em đâu. Nhất là trong cái thời đại AI này nữa, content sinh ra như mưa (không phải mưa thường mà là mưa trong những cơn bão giật đùng đùng cấp 12 13 á).
Và nền tảng nào cũng trả tiền cho những "nhà ráng tạo nội dung" cướp lấy sự chú ý của anh em hết.
Bất kể anh em làm gì, cũng sẽ có một cái content nào đó vô cùng đúng ý và thu hút được anh em. Và đó là khởi đầu của vòng lặp kiệt sức vô cùng tận mà nó tinh tế tới nỗi, anh em không thể phát hiện được.
Nếu anh em muốn lấy lại quyền làm chủ cuộc sống, công việc lẫn tiền bạc của mình thì có 2 cách thôi.
- Cách 1, tạo cho mình kỷ luật cao độ, tự bản thân đưa ra những thử thách công khai và ép mình phải từng bước đạt được. Cái này khó quá, tui làm không nổi vì tui vốn rất vô kỷ luật, nên tui chọn cách 2.
- Cách 2, vây quanh mình bằng những người tử tế, cùng đang đam mê làm việc lẫn giành lại quyền làm chủ công việc để luôn được nhắc nhớ về sự "nghỉ ngơi" lẫn tập trung. Tui chọn cách này vì tính ham vui, và vì nó dễ.
Cách nào cũng oke, miễn là anh em thực sự "nghỉ ngơi" đúng cách, và tập trung đúng cái, là được.
Nguồn: Phan Thông
