Theo dữ liệu của Ember, các nhà máy nhiệt điện than Việt Nam phát 132,9 TWh trong 9 tháng đầu năm 2026, tăng 15% và cao nhất từ trước đến nay cho cùng kỳ. Hai yếu tố cộng hưởng: thủy điện giảm khoảng 12% do mưa dưới mức bình thường, và nhu cầu điện từ khu vực sản xuất xuất khẩu tăng gần 50% kể từ năm 2019. Gốc rễ của sự dịch chuyển sản xuất này, theo Reuters, bắt nguồn từ các mức thuế Mỹ đánh lên hàng Trung Quốc từ năm 2018.

Từ gấp 10 lần xuống ngang nhau: thương chiến đã đổi nơi sản xuất thế nào?

Dữ liệu thương mại Mỹ cho thấy sự chuyển dịch rõ ràng. Năm 2018, kim ngạch Mỹ nhập từ Trung Quốc gấp khoảng 10 lần nhập từ Việt Nam. Năm nay, nhập khẩu hằng tháng của Mỹ từ hai nước gần ngang nhau.

Theo số liệu LSEG, khi nhập khẩu từ Trung Quốc đạt đỉnh khoảng 539 tỷ USD, bình quân mỗi tháng nhập từ Trung Quốc khoảng 45 tỷ USD, còn từ Việt Nam khoảng 4 tỷ USD. Trong năm 2026 đến nay, hai con số này là khoảng 22,9 tỷ USD và 22 tỷ USD mỗi tháng. Giá trị xuất khẩu hằng tháng của Việt Nam sang Mỹ vì thế tăng hơn 400%.

Con số đó đi cùng một nền kinh tế tăng trưởng nhanh. Theo IMF, GDP Việt Nam tăng bình quân 7,4%/năm kể từ 2022, thuộc nhóm nhanh nhất thế giới, và tiêu thụ điện tăng bình quân 6%/năm giai đoạn 2022–2025 theo Ember.

 

Điện than tăng 15%: hai nguyên nhân cộng hưởng

Nguyên nhân đầu tiên mang tính thời tiết. Thủy điện giảm khoảng 12% từ đầu năm do mưa mùa hè dưới mức bình thường, buộc các đơn vị phát điện bù phần thiếu hụt bằng nhiệt điện than.

Nguyên nhân lớn hơn mang tính cấu trúc: ngành sản xuất hướng xuất khẩu liên tục mở rộng, kéo tổng nhu cầu điện tăng gần 50% kể từ năm 2019. Làn sóng này bắt đầu từ chính sách của Washington. Thuế đánh vào hàng Trung Quốc từ 2018 khiến nhiều nhà sản xuất đa dạng hóa sang những địa điểm chi phí thấp hơn, và Việt Nam là một trong những nước hưởng lợi lớn nhất.

Đơn hàng dịch chuyển. Nhu cầu điện dịch chuyển theo. Và một phần khí thải cũng vậy.

Câu hỏi tiếp theo là: nếu nhu cầu điện tăng, thì điện đó đến từ đâu?

 

Cơ cấu nguồn điện: than chiếm tỷ trọng cao hơn phần lớn thế giới

Từ năm 2019, nhiệt điện than chiếm trung bình khoảng 49% nguồn điện của hệ thống, so với khoảng một phần ba toàn cầu. Tỷ lệ này biến động mạnh tùy nguồn thay thế. Năm 2022, than chỉ chiếm 38,5% nhờ thủy điện dồi dào và giá than quốc tế tăng cao khiến các hệ thống điện nhạy cảm về chi phí giảm dùng than.

Năm 2026, tỷ trọng than đạt trung bình gần 52% do sản lượng thủy điện thấp nhất kể từ 2023, cao nhất cho cùng kỳ kể từ năm 2020. Theo Ember, phát thải của ngành điện tăng 16% lên mức kỷ lục 129 triệu tấn CO2 và các khí tương đương. Vì mùa cao điểm thủy điện đã qua, bài gốc nhận định mức sử dụng than và phát thải còn có thể tăng thêm, củng cố năm 2026 là kỷ lục về phụ thuộc than.

Về dài hạn: đang xây gì?

Theo Global Energy Monitor, Việt Nam có nhiều công suất phi than đang xây: khoảng 11 GW điện khí, 1,4 GW thủy điện mới và khoảng 1,3 GW điện gió. Nhưng cũng có thêm 2,7 GW nhiệt điện than đang xây và 2,6 GW nữa trong kế hoạch.

Như vậy Việt Nam sau khi giành thêm phần nhu cầu nhập khẩu của Mỹ, nhiều khả năng sẽ chủ yếu dùng than để cấp điện cho sản xuất đó. Điều này giữ chi phí sản xuất hàng hóa ở mức tương đối thấp, nhưng đi kèm một “cái giá khí hậu” mà các nhà nhập khẩu Mỹ có thể phải đối mặt khi chuỗi cung ứng của họ bị soi xét.

 

Góc nhìn cho nhà đầu tư Việt

Đây là câu chuyện của chính nền kinh tế Việt Nam nên có mấy điểm đáng theo dõi:

  • Chi phí điện và biên lợi nhuận: Tỷ trọng than cao, thời tiết thủy văn bất lợi và nhu cầu điện tăng đều tác động đến chi phí điện của doanh nghiệp. Giá điện bán lẻ, kế hoạch điều chỉnh và quy hoạch điện cần cập nhật khi đăng. Điện cũng là đầu vào lớn của nhiều ngành công nghiệp nặng như luyện kim, đây là nhận xét của em, bài gốc không đề cập.
  • Tỷ giá và dòng vốn: Xuất khẩu tăng mạnh sang Mỹ đem lại dòng đô la vào nền kinh tế, hỗ trợ cán cân thương mại. Trong khi đó USD mạnh vẫn gây áp lực lên tỷ giá VND/USD. Tỷ giá tham chiếu ngày 12/10 là 25.660 VND/USD (giá ngân hàng mua tiền mặt, cần cập nhật). NHNN phải cân đối giữa ổn định tỷ giá và lãi suất huy động (số liệu cần cập nhật).
  • Thị trường chứng khoán: Nhóm doanh nghiệp niêm yết trên HoSE thuộc ngành sản xuất xuất khẩu, khu công nghiệp và điện là nơi hai xu hướng trên giao nhau (diễn biến VN-Index và các nhóm ngành cần cập nhật).
  • Quy chuẩn xanh của nhà nhập khẩu: Nếu chuỗi cung ứng của người mua Mỹ bị soi xét về phát thải, doanh nghiệp xuất khẩu Việt có thể cần chuẩn bị số liệu và kế hoạch giảm phát thải. Đây là hệ quả bài gốc gợi ý, chưa phải quy định cụ thể.

Việt Nam đã giành được nhiều đơn hàng nhờ chi phí thấp, và điện than là một phần của bài toán chi phí đó. Câu hỏi cho các năm tới là cơ cấu nguồn điện sẽ thay đổi nhanh đến đâu khi người mua bắt đầu hỏi về nó.

----------------------------------------------------------------------------------------------------------
Thị trường hàng hóa phái sinh là nơi giao dịch các hợp đồng dựa trên giá trị của các loại hàng hóa cơ bản như nông sản, năng lượng, kim loại, và nguyên liệu công nghiệp. Đây là công cụ giúp doanh nghiệp và nhà đầu tư quản lý rủi ro biến động giá, đồng thời tạo cơ hội sinh lời từ sự chênh lệch giá trong tương lai. Với sự phát triển của công nghệ và hội nhập kinh tế, thị trường này ngày càng thu hút sự quan tâm nhờ tính thanh khoản cao và khả năng đa dạng hóa danh mục đầu tư. NĐT quan tâm liên hệ với tôi cũng như tham gia nhóm cộng đồng qua thông tin trên trang cá nhân.

***Tư vấn đầu tư hàng hoá thông qua Sở giao dịch Hàng hoá Việt Nam (MXV)***
- Hợp pháp - Minh Bạch - Thanh khoản cao tiêu chuẩn quốc tế
- Mua bán 2 chiều LONG SHORT - Giao dịch T0 - Đòn bẩy 20 lần không lãi vay Margin - Liên thông 52 quốc gia
- Mobile/ z.a.lo: 0867 091 553 ( Để tham gia room )
- Link nhóm zalo tin tức hàng hóa phái sinh: https://zalo.me/g/tdoxrn656