Hãy nhìn vào những thứ xung quanh bạn ngay lúc này: chiếc điện thoại trên tay, lớp vỏ nhựa của máy tính, đôi giày đang đi, hay thậm chí là bát cơm ăn mỗi ngày... Tất cả đều có chung một nguồn gốc từ một chất lỏng đen đặc, nằm sâu bên dưới lòng đất mang tên "dầu mỏ".
Mỗi ngày, thế giới tiêu thụ hơn 100 triệu thùng dầu để duy trì nhịp vận hành của nền kinh tế. Chỉ cần một biến động nhỏ tại eo biển Hormuz nơi trung chuyển gần 20% nguồn cung toàn cầu, giá năng lượng lập tức chao đảo và kéo theo hiệu ứng dây chuyền đến từng bữa ăn, từng ngành sản xuất.
Trong suốt cả ngàn năm, con người từng tồn tại mà không cần tới "Dầu mỏ", thế nhưng chỉ trong có hơn một thế kỷ nay, toàn bộ nền văn minh hiện đại đã bị trói chặt vào thứ tài nguyên này, nó không chỉ là nhiên liệu, mà còn là nền móng của hơn 6.000 sản phẩm thiết yếu từ nhựa, dược phẩm, cho tới phân bón.
Một nghịch lý tàn khốc đã xuất hiện: Càng phát triển, chúng ta lại càng phụ thuộc. Càng nói về năng lượng xanh, dầu mỏ lại càng trở nên nhạy cảm và quyền lực hơn trong các cuộc cạnh tranh địa chính trị.
Tại sao một chất lỏng hữu hạn lại có thể nắm quyền sinh quyền sát của cả nền văn minh? Liệu nhân loại có thực sự thoát khỏi cơn nghiện này hay không, hay chỉ đang bước vào một ván cờ năng lượng còn nguy hiểm hơn?
Dầu mỏ đã tạo ra thế giới hiện đại như thế nào?
Dầu thô, nếu nhìn đến tận cùng bản chất, không phải là "vàng đen" hào nhoáng như chúng ta vẫn gọi, mà nó là xác ướp của hàng tỷ sinh vật phù du bị chôn vùi bên dưới đáy đại dương từ hàng trăm triệu năm trước.
Dưới áp suất khủng khiếp và nhiệt độ hàng trăm độ C trong lòng đất, lớp xác hữu cơ này đã bị nấu chín thành một hỗn hợp hydrocarbon đặc sánh, thứ nguyên liệu thô sơ nhưng lại chứa đựng toàn bộ sức mạnh vận hành thế giới hiện đại.
Thế nhưng nếu bạn lấy nguyên một thùng dầu thô và đổ thẳng vào động cơ, nó không khác gì một loại rác thải độc hại.
- Máy móc sẽ hỏng ngay lập tức, đốt lên thì khói đen mịt mù, gần như vô dụng.
- Giá trị thực sự của dầu mỏ chỉ được giải phóng khi con người phát minh ra một cỗ máy mang tính cách mạng: đó là "tháp chưng cất phân đoạn."
Trong các nhà máy lọc dầu, dầu thô được nung nóng lên tới gần 400 độ C, sau đó được đưa vào tháp chưng cất, nơi mà mỗi thành phần sẽ bay hơi và ngưng tụ ở các mức nhiệt độ khác nhau. Chính quá trình xé nhỏ này đã biến một loại chất lỏng đen đặc thành hàng chục sản phẩm khác nhau, tạo nên nền móng vật chất của cả nền kinh tế toàn cầu, trị giá hàng chục ngàn tỷ USD:
Tầng cao nhất (dưới 40 độ C):
- Các loại khí nhẹ như Propan, Butan được tách ra để trở thành ga hóa lỏng, thứ nhiên liệu đang phục vụ hàng tỷ bữa ăn mỗi ngày trên toàn thế giới.
- Nhưng ẩn sau đó là một loại vũ khí chiến lược thực sự, đó là Ethane. Khi bị nung ở nhiệt độ cực cao, Ethane bị bẻ gãy cấu trúc để tạo thành Ethylene – nguyên liệu nền tảng của ngành công nghiệp nhựa toàn cầu, một ngành có quy mô vượt 600 tỷ USD/năm, từ túi nilon, ống nước, linh kiện điện tử, cho tới cả vật liệu y tế, tất cả đều bắt nguồn từ mắt xích hóa học này.
Tầng nhiệt độ từ 40 độ C đến 200 độ C:
Chúng ta thu được Naphtha phần tinh túy bậc nhất của dầu mỏ. Đây chính là "người mẹ" của ngành hóa dầu, nơi sinh ra ba hợp chất quyền lực: Benzen, Toluene, và Xylene.
Từ Benzen, người ta sản xuất nhựa Polystyrene, sợi nilon và vật liệu Polymer những thứ xuất hiện trong mọi lĩnh vực từ quân sự đến dân dụng.
Toluene không chỉ là dung môi cho sơn và mực in, mà còn là nguyên liệu cốt lõi để sản xuất TNT một trong những loại thuốc nổ phổ biến nhất trong chiến tranh hiện đại.
Xylene thì lại là nền tảng để tạo ra Polyester loại sợi chiếm hơn 60% sản lượng dệt may toàn cầu. Đồng nghĩa với việc phần lớn quần áo bạn đang mặc thực chất là dầu mỏ được kéo sợi.
Tầng giữa (từ 200 độ C đến 350 độ C): Dầu mỏ biến thành nhiên liệu máu của nền kinh tế công nghiệp.
Kerosene được tinh chế thành nhiên liệu phản lực, nuôi sống hơn 100.000 chuyến bay/ngày trên toàn cầu.
Diesel với mật độ năng lượng cao và sức kéo mạnh, vận hành hơn 90% hoạt động vận tải hàng hóa thế giới từ xe container, tàu biển đến máy móc nông nghiệp. Chỉ cần nguồn cung diesel bị gián đoạn vài ngày, chuỗi cung ứng toàn cầu có thể sẽ bị tê liệt và các siêu thị sẽ trống rỗng chỉ trong một thời gian rất ngắn.
(d) Đáy tháp: Phần cặn nặng nhất lại trở thành nền móng của cơ sở hạ tầng hiện đại.
Dầu bôi trơn giữ cho hàng tỷ bánh răng công nghiệp vận hành trơn tru, trong khi Bitum được dùng để sản xuất nhựa đường, trải dài trên hơn 64 triệu km đường bộ toàn cầu.
Nhìn toàn cảnh, chúng ta không chỉ đốt dầu mỏ để chạy xe. Chúng ta đang ăn thực phẩm được đóng gói bằng nhựa từ dầu mỏ, mặc quần áo được dệt từ dầu mỏ, sống trong những thành phố kết nối bằng vật liệu từ dầu mỏ, được chữa bệnh bằng các sản phẩm y tế có nguồn gốc từ dầu mỏ, và thậm chí là tiến hành chiến tranh với những hợp chất được tinh chế từ dầu mỏ. Nói cách khác thì "nền văn minh hiện đại không đứng trên đất, mà đang đứng trên một cái đại dương hóa thạch, nơi mà mọi thứ đều vận hành xoay quanh những giọt dầu."
Kẻ giật dây thầm lặng phía sau những cuộc chiến
Mang trong mình thứ quyền năng định đoạt vật lý đó, "dầu mỏ" lập tức bước lên vũ đài địa chính trị và trở thành kẻ xúi giục tàn bạo nhất phía sau mọi cuộc thế chiến đẫm máu.
Lịch sử nhân loại thực chất là một chuỗi những cuộc chiến để tranh giành quyền kiểm soát những giếng dầu.
Mọi chuyện khởi nguồn vào giai đoạn đầu thế kỷ XX, lúc bấy giờ, Vương quốc Anh là chúa tể đại dương.
Họ sở hữu một hạm đội hải quân vô địch thiên hạ, nhưng chúng hoàn toàn chạy bằng sức đốt của than đá. Nước Anh tự đào được than, nền an ninh năng lượng của họ an toàn tuyệt đối.
Thế nhưng tàu chạy bằng than thì rất nặng nề, tốc độ thì lề mề và cột khói đen đặc bốc lên khiến chúng dễ dàng bị kẻ thù phát hiện từ xa.
Đứng trước sức ép quân sự này, Bộ trưởng Bộ Hải quân Anh Winston Churchill đã chơi một canh bạc tất tay: Ông hạ lệnh chuyển đổi toàn bộ hạm đội tinh nhuệ nhất từ chạy than sang chạy bằng dầu, thế nhưng trên toàn bộ lãnh thổ Đảo quốc Anh lúc bấy giờ không hề có một giọt dầu nào!
Đổi sang chạy bằng dầu, đồng nghĩa với việc Vương quốc Anh phải tự giao nộp yết hầu sinh tử của mình cho khu vực Trung Đông xa xôi, nhưng Churchill đã cược đúng.
Dầu mỏ đã giúp tàu chiến của Anh vọt lên với tốc độ kinh hoàng, dễ dàng né tránh ngư lôi và có thể tiếp nhiên liệu ngay trên mặt biển bằng vòi bơm thay vì phải hì hục xúc từng xẻng than.
Nhờ vào cái tốc độ vượt trội đó, Hải quân Anh đã phong tỏa thành công đường biển, bóp nghẹt nguồn cung của Đế quốc Đức, bỏ đói cả một đế chế cho tới ngày sụp đổ.
Thế nhưng cái giá phải trả cho chiến thắng này là sự khởi đầu của một bi kịch kéo dài hàng thế kỷ.
Để đảm bảo nguồn cung cho quân đội, Chính phủ Anh đã phải dùng tiền thuế của người dân để thâu tóm 51% cổ phần của một công ty dầu mỏ đang khai thác tại vùng đất Iran ngày nay.
Kể từ giây phút đó, số phận của phương Tây đã bị xích chặt vào những dải cát sa mạc Trung Đông đầy bạo loạn: bọn họ phải liên tục can thiệp vũ trang, dựng lên các chính phủ bù nhìn, lật đổ các lãnh đạo đối lập chỉ để bảo vệ những đường ống dẫn dầu.
Cho tới cuộc Thế chiến thứ hai, "dầu mỏ" đã không còn là một lợi thế cạnh tranh nữa rồi, nó trở thành nguyên nhân sinh tử định đoạt kẻ sống người chết.
Rất nhiều người thắc mắc rằng tại sao trùm phát xít Adolf Hitler, dù đã ký hiệp ước không xâm lược, lại ngu ngốc xé bỏ thỏa thuận và phát động chiến dịch Barbarossa tấn công Liên Xô?
Nguyên nhân cốt lõi không chỉ nằm ở hệ tư tưởng, mà còn là vì cỗ máy chiến tranh xe tăng bọc thép và lực lượng không quân của Đế chế thứ ba đang chết khát vì cạn kiệt nhiên liệu.
Đích ngắm thực sự của quân đội Đức là đập tan Hồng quân để thâu tóm bằng được các giếng dầu khổng lồ ở khu vực biển Caspi. Khi chiến dịch này sa lầy và thất bại, xe tăng Đức đã nằm phơi thây thành những đống sắt vụn trên tuyết trắng vì hết nhiên liệu, báo hiệu cho sự sụp đổ toàn diện của phe Trục.
Ở mặt trận Thái Bình Dương, Đế quốc Nhật Bản cũng rơi vào cơn cuồng loạn cùng một kẻ nghiện bị cắt đứt nguồn thuốc, là một quốc gia hải đảo nghèo nàn tài nguyên:
- Khi bị Mỹ và phương Tây giáng đòn cấm vận dầu mỏ để trừng phạt, Nhật Bản bị dồn vào đường cùng. Trữ lượng dầu của quân đội Nhật khi đó được tính toán chỉ còn đủ dùng trong đúng 6 tháng.
- Đứng trước viễn cảnh toàn bộ nền kinh tế và quân đội bị tê liệt hoàn toàn, giới lãnh đạo Nhật Bản đã chơi một ván bài liều mạng. Họ kích hoạt đòn tấn công phủ đầu vào Trân Châu Cảng nhằm làm tê liệt Hạm đội Thái Bình Dương của Mỹ, đồng thời xua quân tràn xuống vùng Đông Nam Á để cướp đoạt các giếng dầu phong phú.
Toàn bộ mồi lửa thiêu rụi hàng chục triệu sinh mạng trong cuộc thế chiến này đều được châm lên từ những giọt vàng đen.
Pin điện, có thay thế được dầu mỏ?
Liệu nhân loại có thể từ bỏ dầu mỏ? Câu trả lời thực tế là có thể giảm phụ thuộc nhưng không thể cai trong một sớm một chiều.
Dầu mỏ đã qua thời kỳ độc tôn, nhưng vẫn là trụ cột của nền kinh tế toàn cầu.
Những khẩu hiệu như là "phát thải ròng bằng 0" nghe rất hấp dẫn, nhưng nếu nhìn vào hành động của chính các ông trùm dầu mỏ, bạn sẽ thấy được bức tranh thực tế hơn rất nhiều.
Ả Rập Xê Út đã tung ra kế hoạch Vision 2030: Họ dùng hàng ngàn tỷ USD từ dầu để đầu tư vào đô thị, du lịch, công nghệ và thể thao toàn cầu.
UAE từ lâu đã chuyển mình thành trung tâm tài chính, logistics để bước dầu chỉ còn đóng góp một phần nhỏ trong GDP của Dubai.
Ngay cả các tập đoàn phương Tây như là BP cũng đang rót hàng tỷ USD vào điện gió, trạm sạc xe điện.
Những người bán dầu đang chuẩn bị cho một thế giới ít dầu hơn, nhưng vấn đề là quá trình chuyển đổi này nó cực kỳ chậm và đau đớn.
Năng lượng tái tạo có điểm yếu chí mạng về tính ổn định.
- Mặt trời không chiếu ban đêm, gió thì không phải lúc nào cũng thổi.
- Bên cạnh đó thì dầu mỏ còn cực kỳ tiện: nó tồn tại ở dạng lỏng, dễ vận chuyển qua đường ống, lưu trữ được lâu và giải phóng năng lượng gần như lập tức.
- Trong khi đó thì pin hiện đại nhất chỉ đạt được 1 megajoule (MJ)/1 kg kém xăng dầu từ 20-30 lần, lại còn nặng, cồng kềnh và sạc chậm.
- Vì vậy mà xe điện có thể phù hợp trong đô thị, nhưng ở quy mô lớn như xe tải 40 tấn, tàu biển hay máy bay, pin gần như không khả thi vì trọng lượng quá lớn. Hiện nay thì hơn 90% vận tải toàn cầu vẫn phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch, đặc biệt là hàng không và vận tải biển.
Trớ trêu hơn, chính ngành năng lượng xanh lại phụ thuộc vào dầu mỏ.
- Để sản xuất pin mặt trời, tua-bin gió hay pin lưu trữ, con người vẫn cần nhựa và hóa chất từ dầu.
- Vì vậy, chiến lược khôn ngoan không phải là xóa sổ dầu mỏ lập tức, mà là tận dụng nó để giữ ổn định hiện tại, đồng thời dùng chính nguồn tiền đó để đầu tư cho một tương lai năng lượng sạch.
