Nhà sáng lập Bridgewater và nhà đầu tư vĩ mô Ray Dalio đưa ra một nhận định rất rõ ràng về tình hình Trung Đông hiện tại:Kết quả cuối cùng của cuộc xung đột này sẽ được quyết định bởi ai kiểm soát eo biển Hormuz.
Ngày 16/3, trong một bài viết dài trên X, Dalio cho rằng đây không chỉ là điểm cốt lõi của cuộc đấu địa chính trị, mà còn có thể là một “trận quyết định cuối cùng” quyết định cấu trúc quyền lực toàn cầu:
Nếu Iran giữ quyền kiểm soát giao thông qua eo biển Hormuz, thậm chí chỉ cần có khả năng đe doạ phong tỏa eo biển để đàm phán, Mỹ sẽ bị coi là thua cuộc chiến này; ngược lại nếu Mỹ đảm bảo tự do giao thông của eo biển và làm suy yếu mối đe dọa của Iran, thì vị thế lãnh đạo toàn cầu của Mỹ sẽ được củng cố.
Eo biển Hormuz được xem là một trong những tuyến vận chuyển năng lượng quan trọng nhất thế giới, với hầu hết dầu mỏ và khí đốt Trung Đông phải đi qua đây để tiếp cận thị trường quốc tế. Nếu việc qua lại eo biển này bị đe dọa, không chỉ nguồn cung năng lượng toàn cầu bị ảnh hưởng mà còn có thể lan tỏa tới thị trường tài chính, hệ thống thương mại và cấu trúc địa chính trị. Dalio cho rằng chính vì vậy, cuộc tranh giành quyền kiểm soát eo biển này có khả năng trở thành nút thắt then chốt quyết định kết quả cuộc chiến.
Kinh nghiệm lịch sử: Sự suy tàn của đế chế thường bắt đầu từ các tuyến đường trọng yếu
Quan trọng hơn, Dalio đã so sánh tình hình này với các bước ngoặt lịch sử của nhiều đế chế:
Ví dụ, sau khủng hoảng kênh đào Suez, ảnh hưởng toàn cầu của Anh đã suy giảm nhanh chóng. Các tình huống tương tự cũng từng diễn ra trong quá trình suy tàn của đế quốc Hà Lan và Tây Ban Nha:Khi một quốc gia thống trị không thể duy trì trật tự ở các tuyến thương mại quan trọng, vốn toàn cầu, đồng minh cũng như lực lượng chính trị thường nhanh chóng chuyển hướng.
Trong bài viết, Dalio còn đưa ra một quy luật lịch sử quan trọng: Khi một quốc gia thống trị sở hữu đồng tiền dự trữ toàn cầu đồng thời gặp khó khăn về tài chính, quân sự và chính trị, đồng minh và chủ nợ của họ sẽ bắt đầu mất niềm tin.Sự thay đổi niềm tin này cuối cùng sẽ thể hiện qua thị trường tài chính, ví dụ như trái phiếu bị bán tháo, tiền tệ suy yếu và giá vàng tăng.
Không chỉ là chiến tranh, mà còn là thử thách của trật tự thế giới
Dalio còn cho biết tình hình hiện tại không phải là một sự kiện riêng lẻ mà là một phần của chu kỳ lịch sử lớn hơn. Hàng thập kỷ qua, Mỹ đã trải qua chiến tranh Việt Nam, chiến tranh Afghanistan và chiến tranh Iraq - những cuộc chiến này đều để lại tác động lâu dài về tài chính, quân sự và địa chính trị. Nếu cuộc xung đột xoay quanh Iran và eo biển Hormuz tiếp tục phát triển thành một cuộc chiến hao tổn khổng lồ, hiệu ứng tích lũy sẽ càng làm suy yếu cấu trúc toàn cầu do Mỹ dẫn dắt hình thành sau Thế chiến II.
Song, ông cũng nhắc nhở rằng Mỹ vẫn có nhiều lợi thế to lớn trong cuộc chơi này. Nếu Mỹ sử dụng sức mạnh quân sự và hệ thống đồng minh để đảm bảo an toàn giao thông qua eo biển Hormuz, điều này sẽ một lần nữa chứng minh năng lực duy trì trật tự quốc tế của Mỹ và củng cố niềm tin của vốn toàn cầu vào hệ thống tài chính và tài sản đô-la Mỹ.
Theo Dalio, xung đột xoay quanh eo biển Hormuz có ảnh hưởng vượt xa khu vực Trung Đông. Kết quả chiến tranh sẽ tác động đến thương mại và dòng chảy năng lượng toàn cầu, có thể thay đổi hướng phân bổ vốn, cũng như gây ra hiệu ứng dây chuyền về quan hệ địa chính trị các quốc gia liên quan.
Do đó, theo Dalio, cuộc “trận quyết định cuối cùng” tiềm tàng này không chỉ là vấn đề thắng thua một cuộc chiến mà còn liên quan đến hệ thống tài chính toàn cầu, vị thế của đô-la và hướng đi của trật tự thế giới trong tương lai.
Dưới đây là toàn văn nội dung Dalio đăng trên nền tảng X, được dịch bằng AI và có rút gọn:
Tất cả quy về ai kiểm soát eo biển Hormuz: “Trận chiến cuối cùng”
Việc so sánh tình hình hiện tại với các hoàn cảnh lịch sử tương tự và xác minh với những nhà lãnh đạo, chuyên gia thông thái, am hiểu thông tin luôn giúp tôi đưa ra quyết định tốt hơn. Tôi nhận thấy hầu hết các cuộc chiến đều chứa đựng những tranh cãi lớn về hướng đi tương lai và các biến cố bất ngờ.
Tuy nhiên, với cuộc chiến liên quan đến Iran lần này, có một điều gần như rõ ràng và được phần lớn đồng thuận:Tất cả đều phụ thuộc vào ai kiểm soát eo biển Hormuz.
Tôi nghe điều này từ giới lãnh đạo chính phủ, chuyên gia địa chính trị và những người từ khắp nơi trên thế giới rằng, nếu Iran vẫn nắm quyền quyết định ai có thể đi qua eo biển Hormuz, thậm chí chỉ cần giữ sức mạnh đó để làm đòn bẩy đàm phán, thì:
1. Mỹ sẽ bị xem là thua trận, còn Iran sẽ được coi là kẻ chiến thắng.
Lý do là, nếu Iran có thể kiểm soát eo biển Hormuz và dùng nó làm vũ khí, điều đó chứng minh Mỹ không đủ năng lực giải quyết tình hình này.
Nếu Iran được phép đóng cửa eo biển quan trọng nhất thế giới - một eo biển mà phải đảm bảo tự do giao thông bằng mọi giá - thì hậu quả sẽ gây thiệt hại lớn cho Mỹ, đồng minh Mỹ tại khu vực (đặc biệt là tại các quốc gia vùng Vịnh), các quốc gia phụ thuộc vào dầu vận chuyển qua eo biển này, kinh tế thế giới và trật tự toàn cầu.
Nếu Donald Trump và Mỹ không thắng trận này - mà tiêu chí thắng thua rất đơn giản:Đảm bảo an toàn giao thông qua eo biển Hormuz - thì họ sẽ bị cho là tự tạo ra một thảm hoạ mà không thể giải quyết.
Dù sẽ ra sao nếu Mỹ không kiểm soát được eo biển Hormuz -
Dù là vì chính trị phản chiến trong kỳ bầu cử giữa kỳ sắp tới đe dọa vị thế của Trump, khiến ông phải dè dặt;
Hay vì bản thân ông và cử tri Mỹ không muốn trả giá về sinh mạng và tiền bạc để thắng trận;
Hoặc vì Mỹ không đủ năng lực quân sự để chiếm giữ và duy trì kiểm soát eo biển;
Hoặc vì ông không tập hợp được liên minh các quốc gia để giữ eo biển mở -
Các nguyên nhân đó đều không quan trọng.
Tổng thống Trump và nước Mỹ sẽ bị coi là thua cuộc.
Dựa vào nghiên cứu lịch sử và đánh giá tình hình hiện tại, tôi cho rằng nếu Mỹ thất bại như vậy, việc mất quyền kiểm soát eo biển Hormuz có thể sẽ giống như:
Khủng hoảng kênh đào Suez năm 1956
đối với Anh,
Thất bại tương tự của đế quốc Hà Lan thế kỷ 18
,
và thất bại tương tự của đế quốc Tây Ban Nha thế kỷ 17 .
Mô hình các sự kiện trước khi đế chế sụp đổ gần như luôn giống nhau.
Dù tôi viết chi tiết hơn về vấn đề này trong cuốn “Principles for Dealing with the Changing World Order”, nhưng ở đây có thể tóm lược: Lịch sử cho thấy quốc gia bị coi là yếu sẽ thách thức quyền kiểm soáttuyến thương mại quan trọng của quốc gia thống trị vào thời điểm đó (ví dụ Ai Cập thách thức Anh về kênh đào Suez).
Trong tình huống này, quốc gia thống trị (ví dụ Anh) sẽ đe dọa bên yếu hơn (ví dụ Ai Cập) phải mở tuyến đường. Cả thế giới sẽ theo dõi sát sao diễn biến sự kiện và điều chỉnh thái độ, luồng vốn theo kết quả.
Trận quyết định thắng thua **“trận quyết định cuối cùng”thường sẽ làm thay đổi lịch sử, bởicon người và vốn sẽ nhanh chóng, tự nhiên chuyển từ phe thua sang phe thắng.**
Những chuyển biến này sẽ tác động tới thị trường - đặc biệt là thị trường trái phiếu, tiền tệ và vàng - và làm thay đổi cấu trúc sức mạnh địa chính trị.
Sau khi nghiên cứu vô số trường hợp tương tự, tôi tổng kết một nguyên tắc:
Khi quốc gia thống trị sở hữu vị thế đồng tiền dự trữ toàn cầu bị bành trướng tài chính và đồng thời yếu đi về kiểm soát quân sự, tài chính, thì cần cảnh giác về việc đồng minh, chủ nợ mất niềm tin, vị thế đồng tiền dự trữ bị lung lay, tài sản nợ bị bán tháo và đồng tiền quốc gia suy yếu - đặc biệt so với vàng.
Bởi dòng người, quốc gia và vốn luôn tập trung nhanh chóng về phía thắng cuộc, nếu Mỹ và tổng thống Trump không kiểm soát được luồng hàng qua eo biển Hormuz, điều đó sẽ đe dọa quyền lực của Mỹ trên thế giới cũng như trật tự hiện tại toàn cầu.
Trước đây mọi người đều mặc định Mỹ là thế lực chủ đạo và luôn có thể đánh bại đối thủ về quân sự lẫn tài chính (nhất là các đối thủ trung bình).
Nhưng:
Chiến tranh Việt Nam
Chiến tranh Afghanistan
Chiến tranh Iraq
và có thể kể cả cuộc chiến với Iran này
Những cuộc chiến này, về tác động tích lũy quân sự, tài chính và địa chính trị đối với Mỹ vàđộ bền vững của trật tự thế giới do Mỹ dẫn dắt từ năm 1945 đều không phải là điều tốt.
Ngược lại,
Khi thế lực thống trị thế giới thể hiện sức mạnh quân sự và tài chính, điều đó sẽ tăng niềm tin của mọi người và thúc đẩy họ sở hữu nợ và tiền của quốc gia đó.
Khi tổng thống Ronald Reagan lên nắm quyền thành công buộc Iran phải trả tự do cho con tin ngay lập tức, cũng như khi ông ra lệnh hải quân Mỹ hộ tống tàu dầu sau khi Iran tấn công vận chuyển ở Vịnh, ông đã thể hiện sức mạnh của mình và nước Mỹ với Iran.
Nếu tổng thống Trump thể hiện được năng lực ông cam kết - thắng cuộc chiến bằng cách đảm bảo tự do giao thông qua eo biển Hormuz, loại bỏ nguy cơ Iran đối với láng giềng và thế giới - điều đó sẽ tăng mạnh niềm tin vào cá nhân ông và sức mạnh nước Mỹ.
2. Nếu eo biển Hormuz vẫn nằm trong tay Iran
Nếu eo biển Hormuz vẫn nằm trong tay Iran và được dùng để đe dọa đồng minh của Mỹ tại Vùng Vịnh và kinh tế toàn cầu, thì mọi người đều trở thành “con tin” của Iran.
Khi đó, Trump sẽ bị lên án là gây ra xung đột rồi thất bại.
Ông sẽ để lại một vấn đề lớn cho đồng minh Mỹ tại khu vực, đồng thời mất uy tín - nhất là khi xét đến những phát biểu của ông trước đó. Ví dụ Trump từng nói:
“Nếu vì bất cứ lý do nào có ai đó rải mìn trên eo biển mà mìn không được gỡ bỏ ngay lập tức, Iran sẽ phải đối mặt với hậu quả quân sự chưa từng có.”
“Chúng ta sẽ dễ dàng phá hủy những mục tiêu dễ tấn công khiến Iran gần như không còn khả năng xây dựng lại quốc gia - chết chóc, lửa và cơn giận sẽ đổ xuống họ.”
“Nhà lãnh đạo mới của Iran phải được chúng ta chấp thuận, nếu không ông ta sẽ không tồn tại lâu.”
Tôi thường nghe các nhà hoạch định chính sách cao cấp ở các nước khác nói riêng những câu tương tự:
“Ông ấy nói rất hay, nhưng khi tình hình thực sự khó khăn, liệu ông ấy có đủ sức đánh và thắng không?”
Một số người quan sát đang háo hức chờ đợi cuộc xung đột này, giống như người La Mã cổ đại theo dõi đấu sĩ hoặc như fan thể thao chờ trận chung kết.
Tổng thống Trump hiện đang kêu gọi các quốc gia khác cùng tham gia với Mỹ bảo vệ tự do giao thông qua eo biển Hormuz. Ông có thành công vận động những nước đó vào liên minh hay không sẽ thể hiện khả năng tập hợp liên minh và sức mạnh lãnh đạo của ông, và đây sẽ là dấu mốc quan trọng.
Chỉ riêng Mỹ và Israel mà cố đảm bảo an toàn giao thông qua eo biển mà không lấy quyền kiểm soát eo biển từ Iran sẽ rất khó và có thể phải trải qua một cuộc chiến lớn.
Kết quả của cuộc chiến đối với lãnh đạo Iran cũng như nhóm lớn mạnh nhất trong dân số Iran đều làvấn đề sống còn, liên quan đến tồn vong.
Đối với người Iran, cuộc chiến phần lớn liên quan đến báo thù và trung thành với nhữnggiá trị quan trọng hơn cả sinh mạng.
Họ sẵn sàng chết vì điều đó, vì thể hiện quyết tâm sẵn sàng chết là thiết yếu cho lòng tự trọng và tín ngưỡng - mà họ tin rằng sự tận tâm đó sẽ đưa lại lợi ích lớn nhất.
Trong khi đó, người Mỹ lo lắng về việc giá xăng tăng, còn lãnh đạo Mỹ thì nghĩ đến bầu cử giữa kỳ.
Trong chiến tranh, khả năng chịu đựng đau thương của một quốc gia thường quan trọng hơn khả năng gây đau thương.
Kế hoạch của Iran là kéo dài và leo thang xung đột, bởi ai cũng biết công chúng Mỹ và lãnh đạo Mỹ đều có mức chịu đựng thấp với chiến tranh và đau thương kéo dài.
Vì thế, nếu chiến tranh đủ đau đớn và kéo dài, người Mỹ có thể sẽ bỏ cuộc chiến và bỏ rơi “đồng minh” của mình ở Vùng Vịnh. Các quốc gia đồng minh khác cũng sẽ nhận ra Mỹ sẽ không bảo vệ họ khi cần thiết nhất.
Điều này sẽ làm yếu đi quan hệ giữa Mỹ và các đồng minh.
3. Bàn về “kết thúc chiến tranh bằng thoả thuận”
Dù có người nói đến việc kết thúc chiến tranh bằng thoả thuận, mọi người đều biết không có thoả thuận nào thực sự giải quyết được cuộc chiến này bởi bản thân thoả thuận chẳng có giá trị gì.
Dù tiếp theo có việc Iran giữ quyền kiểm soát eo biển hoặc Mỹ lấy lại eo biển, thì khả năng cao mọi thứ sẽ bước vào giai đoạn tồi tệ nhất của xung đột.
Trận quyết định thắng thua “trận chiến cuối cùng” này có thể sẽ rất lớn.
Quân đội Iran từng tuyên bố:
“Tất cả các cơ sở dầu mỏ, kinh tế và năng lượng liên quan đến Mỹ hoặc hợp tác một phần với Mỹ tại khu vực sẽ bị phá hủy và hóa thành tro ngay lập tức.”
Đây chính là điều họ đang cố thực hiện.
Nếu chính phủ Trump thuyết phục được các quốc gia khác cùng gửi tàu chiến hộ tống - và eo biển chưa bị rải mìn - chúng ta sẽ xem hướng giải quyết đó có hiệu quả hay không.
Đôi bên đều hiểu,trận đấu quyết định vẫn ở phía trước.
Họ cũng biết nếu Trump và Mỹ không mở lại được eo biển, đó là một thảm hoạ.
Ngược lại, nếu Trump thắng trận cuối cùng này và ít nhất dẹp được mối đe dọa từ Iran trong vài năm tới, điều đó sẽ gây chấn động lớn, củng cố uy tín của Trump và thể hiện sức mạnh của Mỹ.
4. Ảnh hưởng toàn cầu của “trận chiến cuối cùng”
Ảnh hưởng trực tiếp và gián tiếp của “trận chiến cuối cùng” này sẽ lan rộng ra toàn cầu, tác động đến:
Dòng chảy thương mại
Dòng chảy vốn
cũng như diễn biến địa chính trị giữa các quốc gia liên quan
Cuộc chiến hiện tại cùng các cuộc chiến thời gian gần đây thực ra chỉ là một phần của tiến trình “chu kỳ lớn” (Big Cycle), đồng thời tác động tới tài chính, chính trị và công nghệ.
Cách tốt nhất để hiểu rõ tác động này là nghiên cứu các cuộc chiến tương tự trong lịch sử và áp dụng bài học vào tình hình hiện tại.
Ví dụ:
Năng lực tài chính và quân sự của quốc gia khi tham chiến phụ thuộc vào số lượng, mức độ chiến tranh, tình hình chính trị nội bộ, cũng như quan hệ với các quốc gia cùng lợi ích.
Mỹ không đủ khả năng chiến nhiều cuộc chiến cùng lúc - thực ra không quốc gia nào có thể.
Trong một thế giới kết nối cao, chiến tranh giống như đại dịch, có thể lan truyền theo cách không thể ngờ tới.
Đồng thời, trong mỗi quốc gia - đặc biệt các nước dân chủ có khoảng cách giàu nghèo và khác biệt giá trị lớn - luôn có những tranh cãi dữ dội về việc nên hành động thế nào, ai chịu chi phí nhiều (dù là tiền hay tính mạng).
Gần như chắc chắn những hiệu ứng dây chuyền trực tiếp và gián tiếp sẽ cực kỳ phức tạp và khó đoán nhưng kết quả có lẽ không mấy tích cực.
Kết luận
Cuối cùng tôi muốn lưu ý, tôi không phải chính trị gia.
Tôi chỉ là người thực tế, cần đưa ra quyết định dựa trên những gì có thể xảy ra trong tương lai. Tôi nghiên cứu lịch sử để rút ra kinh nghiệm cho việc phán đoán và chia sẻ các nguyên tắc này mong giúp mọi người định hướng tốt hơn trong thời đại biến động này.
Như tôi từng giải thích, nghiên cứu sự thăng trầm của các đế chế và đồng tiền dự trữ trong 500 năm qua - là thứ tôi thực hiện để hỗ trợ việc đầu tư vĩ mô toàn cầu và chia sẻ trong sách và video “The Changing World Order” - tôi nhận thấy có năm lực lượng liên kết quan trọng định hình sự thăng trầm của hệ thống tiền tệ, chính trị và địa chính trị.
Đó là:
Chu kỳ nợ dài hạn
(được giải thích chi tiết trong “How Countries Go Broke”)
Chu kỳ trật tự và hỗn loạn chính trị
(phát triển qua các giai đoạn, cực đoan nhất dẫn tới nội chiến)
Chu kỳ trật tự và hỗn loạn địa chính trị quốc tế
(cũng phát triển qua các giai đoạn, cực đoan nhất dẫn đến đại chiến thế giới tàn phá)
Tiến bộ công nghệ
(có thể cải thiện hoặc tàn phá cuộc sống)
Sức mạnh của tự nhiên
Tình hình Trung Đông hiện nay chỉ là một mảnh nhỏ của “chu kỳ lớn” tại thời điểm này.
Dù không thể dự đoán chính xác mọi chi tiết, nhưng việc đánh giá sức khỏe của năm lực lượng này, cũng như tiến trình của cả “chu kỳ lớn” thực ra không khó.
Quan trọng là bạn cần hỏi bản thân: Tiến trình “chu kỳ lớn” này có thật không? Các chỉ số có cho thấy ta đang ở giai đoạn nào của chu kỳ không? Nếu đúng thì tôi nên làm gì?
Nguồn: bitget
