Việt Nam có 3260km bờ biển, một thế mạnh nhiều quốc gia sâu trong lục địa thèm muốn. Nhưng đó không hẳn là lý do giúp chúng ta trở thành nhà vô địch thủy sản Đông Nam Á: Nhiều năm liền Việt Nam liên tục duy trì vị thế xuất khẩu đứng thứ 2 hoặc 3 toàn cầu.
Nếu bờ biển dài quyết định tất cả, Indonesia phải chiến thắng Việt Nam tuyệt đối. Nhưng Indonesia, dù có dân số gần gấp ba và vùng biển khổng lồ, năm 2025 chỉ xuất khẩu khoảng 6,27 tỷ USD thủy sản, bằng phân nửa Việt Nam. Tương tự, Phillipines có hàng nghìn hòn đảo, dân số đông hơn Việt Nam, sở hữu vùng đánh bắt khổng lồ. Nhưng Phillippines giống Malaysia vẫn nhập khẩu thủy sản ròng đáp ứng nhu cầu tiêu dùng nội địa.
Thủy sản hiện đại không còn đơn giản là ra biển, quăng lưới bắt cá. Nó gần giống ngành sản xuất công nghiệp: phải có con giống, thức ăn, vùng nuôi, nhà máy chế biến, kho lạnh, logistics, tiêu chuẩn và người mua ở đầu kia thế giới.
Thủy sản Việt Nam đã xây được cả hệ sinh thái đó để cạnh tranh tầm thế giới.
1. Việt Nam biến mặt nước thành “nhà máy”.
Năm 2025, Việt Nam sản xuất gần 9,95 triệu tấn thủy sản. Quan trọng hơn, trong đó có tới 6,12 triệu tấn đến từ nuôi trồng, chiếm hơn 61%; sản lượng nuôi tăng 5,1%, trong khi khai thác tự nhiên giảm nhẹ.
Đây chính là điểm khác biệt căn bản Việt Nam so với các quốc gia còn lại. Đánh bắt phụ thuộc vào biển cho gì thì lấy nấy. Nuôi trồng thì con người quyết định nuôi con gì, bao nhiêu, kích cỡ nào và thu hoạch lúc nào. Từ đó, nghề cá trở thành sản xuất quy mô công nghiệp.
2. Đồng bằng sông Cửu Long như một “siêu cụm công nghiệp thủy sản”.
Không chỉ có lợi thế nguồn thủy sản ở thềm lục địa. Việt Nam có vùng ĐBSCL trù phú. Nơi đây cùng lúc có nước ngọt, nước lợ và vùng ven biển. World Bank cho biết ĐBSCL chiếm khoảng 71% sản lượng cá và 84% sản lượng tôm của Việt Nam.
Cá tra chạy dọc sông Tiền, sông Hậu. Tôm chạy từ Bến Tre, Trà Vinh xuống Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau. Nhà máy chế biến lại nằm ngay cạnh vùng nguyên liệu. Kho lạnh, cảng và TP.HCM ở ngay phía trên. Khoảng cách giữa ao nuôi và container xuất khẩu rất ngắn. Đây là lợi thế về sản xuất và logistics bên cạnh nguồn nhân lực về lao động.
3. Việt Nam không nuôi mọi thứ. Việt Nam chọn vài “mũi khoan” rồi khoan thật sâu.
Năm 2025, riêng tôm mang về 4,6 tỷ USD, còn cá tra gần 2,2 tỷ USD. Chỉ hai nhóm đã tạo khoảng 60% kim ngạch thủy sản. Tôm Việt Nam nằm trong top5 thế giới. Cá tra Việt Nam quyết định giá bán, nguồn cung xuất khẩu trên thị trường toàn cầu.
Cá tra là ví dụ tiêu biểu: Việt Nam đã biến một loài cá nước ngọt bình thường của dòng Mekong thành một sản phẩm công nghiệp toàn cầu, từ phi lê đông lạnh tới collagen, gelatin, dầu cá và thực phẩm chế biến.
4. Xuất khẩu tôm, cá chỉ là mặt tiền của chuỗi giá trị phía sau.
Ít người ngoài ngành biết, Minh Phú (công ty thủy sản lớn thứ 6 thế giới) vẫn thường nhập tôm nguyên liệu từ Ấn Độ hay Ecuador về chế biến thành thành phẩm rồi xuất khẩu ngược ra thế giới. Công nhân chế biến thủy sản Việt Nam có trình độ cao so với phần còn lại.
Phía sau con số 11,34 tỷ USD xuất khẩu thủy sản năm 2025 là hàng trăm doanh nghiệp chế biến, hệ thống cấp đông, kiểm nghiệm, chứng nhận, truy xuất nguồn gốc và mạng lưới khách hàng đã hình thành qua hàng chục năm. Đây là “con hào kinh tế” mà Việt Nam đã xây dựng trong khoảng 25 năm.
5. Việt Nam bán thủy sản cho cả thế giới.
Năm 2025, Trung Quốc mua hơn 2,28 tỷ USD, Mỹ gần 1,91 tỷ USD, bên cạnh Nhật Bản, EU, Hàn Quốc, Trung Đông và nhiều thị trường quan trọng khác.
Tính đến năm 2026, Việt Nam đã ký kết và tham gia tổng cộng 16 Hiệp định Thương mại Tự do (FTA). Mạng lưới này bao gồm các FTA song phương và đa phương kết nối kinh tế Việt Nam với hơn 60 nền kinh tế lớn nhất thế giới. Các hiệp định thương mại mở đường cho thủy sản Việt Nam rộng đường đi 170/195 quốc gia và vùng lãnh thổ
Vị thế thủy sản Việt Nam không hẳn được tạo ra bởi chiều dài bờ biển. Nó được tạo ra khi một con cá từ ao nuôi có thể đi qua nhà máy, kho lạnh, cảng biển và xuất hiện trong siêu thị với cùng một tiêu chuẩn. Việt Nam không chỉ giỏi bắt và nuôi cá. Việt Nam đã công nghiệp hóa con cá, vì vậy đứng trước cả cơ hội lẫn rủi ro lớn:
Khi sản lượng đánh bắt thủy sản tự nhiên toàn cầu đang đẩy tới hạn. Mô hình công nghiệp hóa thủy sản Việt Nam có nhiều cơ hội.
Kênh đào Funan Techo phía Campuchia đang xây dựng đang đe dọa đáng kể đến nguồn nước hạ lưu Mê Kông, ảnh hưởng đến hệ sinh thái và ngành thủy sản Việt Nam vốn tập trung tại ĐBSCL.
Vị thế thương hiệu chưa cao khiến thủy sản Việt Nam vẫn nhận phần giá trị khiêm tốn trong chuỗi giá trị tính từ ao nuôi đến bàn ăn thế giới.
----------------
Nguồn: OmegaMoney
