Hôm qua, công ty Vinamilk tổ chức lễ kỷ niệm 50 năm thành lập và đón nhận danh hiệu Anh hùng Lao động lần thứ II.
Nửa thế kỷ trước, công ty bắt đầu từ ba nhà máy sữa tiếp quản sau ngày Thống nhất Đất nước. Nguyên liệu thiếu. Công nhân bỏ đi. Có giai đoạn nhà máy phải làm bánh kem xốp cầm cự qua ngày.
Hiện tại Vinamilk là thương hiệu được định giá gần 3 tỷ USD, sản phẩm có mặt tại mọi gia đình Việt Nam. Vinamilk nằm trong nhóm 36 doanh nghiệp sữa lớn nhất thế giới xét theo doanh thu. Người đang làm việc duy nhất chứng kiến trọn vẹn hành trình ấy là bà Mai Kiều Liên, CEO, người gắn bó cả đời đồng thời kiến tạo hành trình thành công của Vinamilk.
Trong phòng làm việc của bà Mai Kiều Liên, có một chi tiết nhỏ nhưng tinh tế: Bức tranh sơn mài Chủ tịch Hồ Chí Minh đang ngồi đọc sách. Bà Liên sinh năm 1953 tại Paris. Cha mẹ là trí thức, đều là bác sĩ, trở về Việt Nam năm 1957 theo lời hiệu triệu của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Tuổi thơ của bà đi qua miền Bắc những ngày khó khăn nhất thời chiến: sơ tán, bom đạn, thiếu ăn, thiếu mặc. Miền Bắc những năm ấy, nhiều đứa trẻ thiếu sữa, nước cơm pha đường được dùng như một sản phẩm thay thế. Điều ấy gắn với ký ức tuổi thơ.
Khi được gửi sang Moscow học đại học, bà chọn ngành chế biến sữa và thịt. Thật ra, ban đầu bà muốn thành bác sỹ hoặc giáo viên nhưng người cha - bác sĩ Mai Văn Thông đã viết thư dặn dò rằng sữa là ngành cấp thiết giúp trẻ em Việt Nam thoát khỏi suy dinh dưỡng sau khi chiến tranh kết thúc. Ký ức thiếu thốn, lựa chọn nghề nghiệp từ lời dặn dò của phụ huynh trở thành định mệnh để xuất hiện một trong các nữ doanh nhân xuất sắc nhất thời kỳ đổi mới và xuất hiện một công ty nhà nước cổ phần hóa thành công nhất: Vinamilk
Năm 1976, sau khi tốt nghiệp đại học tại Liên Xô, bà Mai Kiều Liên về nước, gia nhập nhà máy sữa Trường Thọ, khi ấy trực thuộc Công ty Sữa - Cà phê miền Nam. Lúc đó, ngành sữa Việt Nam gần như chưa có nền tảng công nghiệp. Nguyên liệu nhập từ Liên Xô, phô mai viện trợ của Liên Hiệp Quốc chỉ đủ để sản xuất cầm chừng.
Trong thời bao cấp, Vinamilk chọn cách xoay xở linh hoạt. Công ty hợp tác với Seaprodex, dùng ngoại tệ để nhập nguyên liệu sản xuất. Người ta trả mười, Vinamilk trả mười một để có nguyên liệu. Đó là kiểu quyết định rất bản lĩnh thời điểm đó: nhìn thẳng vào điểm nghẽn, tìm chìa khóa mở ra. Năm 1988, Vinamilk phục hồi nhà máy sữa Dielac, đắp chiếu từ năm 1975. Một tập đoàn nước ngoài từng đưa ra mức chi phí khoảng 3 triệu USD. Vinamilk tự làm với chi phí chỉ bằng một phần sáu.
Những năm đầu 1990, một quyết định táo bạo của bà Mai Kiều Liên đưa Vinamilk vượt lên trở thành thương hiệu quốc dân. Khi đó, ba nhà máy của Vinamilk đều ở phía Nam. Sản phẩm phải đi gần 1.800 km ra thị trường phía Bắc. Bà Liên đề xuất xây nhà máy sữa tại Hà Nội. Cấp trên ở Hà Nội chất vấn: “Một hộp sữa giá hai ngàn, bằng giá một gánh cà chua của nông dân. Ai mua?” Bà Liên trả lời: “So sánh như thế nào tôi không biết, nhưng ngoài Bắc có nhu cầu. Không bán được sao Vinamilk đưa sản phẩm ra?” Phải mất hai năm, dự án mới được chấp thuận. Tổng vốn đầu tư 8 triệu USD, một nửa là vốn tự có. Cuối năm 1994, sản phẩm đưa ra thị trường, hàng sản xuất ra không đủ bán.
Sau này, khi nói về cổ phần hóa, bà Liên không bắt đầu bằng vốn hóa hay thị giá cổ phiếu. Bà nói về hai chữ: Tự chủ. Vinamilk xin cổ phần hóa từ sớm nhưng mãi đến năm 2003 mới được chấp thuận. Khi trở thành công ty cổ phần, doanh nghiệp không còn phải xin phép từng việc như trước. Có cổ đông. Có giám sát. Có áp lực tăng trưởng. Có quyền quyết định nhanh hơn. Bà nói, cổ phần hóa tháo bỏ cơ chế, tiếp nhận kiến thức mới, quản trị mới. Vinamil không chỉ đổi cơ chế. Công ty thay đổi cả cách vận hành. Một khoản đầu tư vào Vinamilk từ lúc IPO bây giờ vẫn lãi cả trăm lần.
Vinamilk từng nghĩ chuyện mở rộng sang bia, cà phê, bất động sản. Nhưng công ty thoái vốn rất nhanh khỏi các lĩnh vực không cốt lõi. Vinamilk rất ít vay nợ, duy trì lượng tiền mặt lớn, đầu tư nhà máy hiện đại bằng vốn tự có.
Vinamilk bước sang tuổi 40 trong một thị trường sữa không còn dễ như trước. Sữa nội địa cạnh tranh gay gắt. Đối thủ trẻ hơn, marketing mạnh và thông minh hơn. Người tiêu dùng thay đổi. Dù chiếm hơn 50% thị phần sữa và các sản phẩm từ sữa nhưng ngôi sao Vinamilk không còn hoàn toàn lấp lánh: Doanh thu công ty đạt đỉnh và đi ngang từ năm 2018. Vốn hóa công ty từ mức cao nhất 10 tỷ USD đã giảm một nửa.
Ở tuổi ngoài 70, bà Liên vẫn dẫn dắt người khổng lồ Vinamilk bám sát nhịp đập thời cuộc: thay đổi hệ thống nhận diện thương hiệu, tái cấu trúc hệ thống bán lẻ, đẩy mạnh kênh bán hàng trực tuyến, chuyển đổi số để quản lý chuỗi cung ứng và bán hàng… Bà Liên nói Vinamilk sở hữu một DNA đặc biệt: cứ khi bị dồn vào thế khó, công ty lại tìm ra hướng đi mới.
Dù Vinamilk không còn vị trí độc tôn nhưng đặt sự phát triển của công ty bên cạnh những doanh nghiệp vàng son một thủa cùng thời: Seaprodex, Bích Chi, Cholimex, Vissan, Vifon, Miliket... mới thấy sự khác biệt của người đứng đầu.
Có rất nhiều thời điểm cổ đông Vinamilk không hài lòng vì biên lợi nhuận giảm, giá nguyên liệu tăng nhưng Vinamilk chậm trễ chuyển chi phí tăng thêm vào giá bán. Bà Liên lý giải bằng một thước đo khác. Ngoài xã hội có những công nhân chỉ đủ tiền mua cho con vài hộp sữa mỗi ngày. Nếu tăng giá dù chỉ một chút, hàng triệu người nghèo và trẻ em sẽ bị ảnh hưởng.
Bà Mai Kiều Liên có thần thái bề ngoài tinh anh và tinh thần làm việc hiếm có nhờ nếp sống kỷ luật: tập yoga, bơi, tự đi chợ, thích làm việc nhà. Người đối diện vẫn thấy ở bà vẻ khỏe mạnh, linh hoạt giọng nói vang vang, âm vực rất rộng, khả năng quyết định nhanh, quyết đoán.
Nhưng điều giữ bà gắn bó với Vinamilk nửa thế kỷ có lẽ không chỉ là công việc. Đó là ký ức từ một thời đất nước thiếu thốn, trẻ em còi cọc, và văng vẳng lời khuyên của bậc sinh thành. Năm mươi năm Vinamilk trở thành thương hiệu quốc dân. Và hành trình ấy mang dấu chân của một nữ thuyền trưởng bản lĩnh.
-------------
Nguồn: Omega Money
