“Ở các nước phương Tây, con cái trên 18 tuổi là ra sống riêng - tự lập, bố mẹ hết trách nhiệm”, “những cậu ấm, cô chiêu tốt nghiệp đại học mà vẫn sống với bố mẹ là dấu hiệu chưa trưởng thành, đáng xấu hổ”, là những câu mà chúng ta thường nghe nói từ nhiều năm nay.
Cách đây độ chục năm tôi cũng có phần tin vào quan điểm ấy. Thế nhưng dần dần tôi thấy có gì đó sai sai, nhất là khi nhìn thấy những bức ảnh chụp đại gia đình 3 thế hệ của Hoàng gia Tây Ban Nha, gia tộc Kennedy, Donald Trump, nhìn cách họ xếp từng vị trí trong bức ảnh, nhìn những nụ cười, nét mặt tươi tắn của người già và trẻ nhỏ, tôi thấy sự gắn kết, tràn đầy yêu thương.
Hôm qua, tình cờ thấy một clip trên facebook nói đúng chủ đề “sống tự lập” này. Quá trình du học, sinh sống làm việc ở các nước phương Tây của tác giả như một bảo chứng cho quan điểm “con cái sống tự lập của các nước phương Tây” ấy.
Rất tiếc rằng đây là một góc nhìn phiến diện về lối sống và sự gắn kết gia đình ở các nước phương Tây và là một lầm tưởng phổ biến và đã lỗi thời so với thực tế hiện nay.
Đây là con số thống kê năm 2023 về “thế hệ Boomerang" (vẫn sống cùng bố mẹ) ở các nước phương Tây: Ở Mỹ: 45% bạn trẻ trong độ tuổi 18-29 chọn sống chung với gia đình của họ. Ở châu Âu: 35% bạn trẻ từ 18 đến 34 sống chung với gia đình, đặc biệt các nước Nam Âu như Italy, Hy Lạp, Tây Ban Nha, Croatia tỷ lệ này lên đến 70% (các nước Bắc Âu tỷ lệ thấp hơn rất nhiều).
Trong việc tự lập của con cái, không phải các nước phương Tây đều giống nhau. Các nước Bắc Âu (Đan Mạch, Thụy Điển, Phần Lan), con cái thường ra riêng rất sớm (khoảng 19-20 tuổi) vì chính phủ hỗ trợ học phí miễn phí và có trợ cấp sinh hoạt cho sinh viên. Các nước Nam Âu và Đông Âu: Văn hóa gia đình rất khăng khít, con cái sống với bố mẹ đến khi kết hôn, thậm chí sinh con, là điều hoàn toàn bình thường.
Thực ra ở các nước phương Tây, trách nhiệm của bố mẹ với con cái không dừng ở tuổi 18, về tài chính, bố mẹ phương Tây vẫn hỗ trợ con cái rất nhiều, từ học phí đại học, bảo hiểm y tế (con cái được dùng chung bảo hiểm y tế của bố mẹ cho đến năm 26 tuổi), hỗ trợ tiền mua nhà (khái niệm “Ngân hàng của bố mẹ” rất phổ biến ở Anh và Mỹ, nơi bố mẹ cho con tiền đặt cọc để mua căn nhà đầu tiên).
Với các gia đình quý tộc, hoàng gia, chính trị gia, doanh nhân giàu có, vấn đề quan trọng nhất không phải là con cái độc lập mà sự kế tục truyền thống văn hóa, lối sống, sự nghiệp và cơ nghiệp của gia tộc từ nhiều đời để lại. Với các gia tộc này, con cái sau 18 tuổi không đơn thuần là “một cá nhân trưởng thành” mà là người kế vị của một đế chế. Việc giữ con cái ở gần là bắt buộc để kèm cặp trực tiếp (mentorship), định hình phong thái (việc sống trong môi trường gia tộc giúp thế hệ sau thấm nhuần văn hóa, truyền thống, quy tắc ứng xử, ngoại giao, phong cách sống - điều mà không trường đại học nào dạy được), tận dụng mạng lưới quan hệ (khi sống chung, con cái được trực tiếp tham gia các buổi tiệc kín, gặp gỡ các đối tác, chính trị gia cao cấp cùng bố mẹ để xây dựng mối quan hệ từ sớm).
Thêm nữa, một lý do rất quan trọng quyết định việc con cái ra ở riêng, đó là qui mô tài sản của gia tộc, chính sự khác biệt về tài sản tạo nên sự khác biệt về lối sống. Với một căn hộ hay một căn nhà không lớn thì không gian riêng cho bố mẹ cũng như con cái là rất quan trọng, khi không có không gian riêng, tất nhiên dễ dẫn đến con cái ra ở riêng. Thế nhưng với những căn Penhouse nhiều tầng, biệt thự, dinh thự lớn nhiều tầng, mỗi con cái riêng một tầng, bố mẹ riêng một tầng, chỉ cần phòng sinh hoạt chung, phòng ăn chung thì con cái sống chung hoàn toàn không ảnh hưởng đến sự riêng tư của bất kỳ ai, lại vừa đảm bảo được tính an ninh bảo mật tối đa cho gia đình (với những gia tộc giàu có ở Mỹ họ còn làm một khu phức hợp gia đình (family compounds, trong đó các thế hệ sống trong các căn biệt thự riêng biệt nhưng chung một khu đất, chung cổng, để duy trì sự gắn kết).
Hóa ra chúng ta bị lầm tưởng về quan điểm “tự lập của phương Tây” là do phim ảnh, sách báo của tầng lớp trung lưu Mỹ rồi mặc định đó là toàn bộ xã hội phương Tây. Thực ra ở phương Tây có một ranh giới rất rõ ràng: Văn hóa đại chúng (Pop-culture): Đề cao chủ nghĩa cá nhân tuyệt đối, 18 tuổi ra riêng, tự làm, tự ăn, tự chịu trách nhiệm. Lối sống này vô tình tạo ra sự cô đơn, dễ trầm cảm và làm phân tán tài sản qua các thế hệ. Văn hóa tinh hoa: Đề cao chủ nghĩa gia tộc (Nepotism & Dynasticism). Họ giữ con cháu lại trong một mạng lưới chặt chẽ, vì họ hiểu rằng một cá nhân đơn lẻ không thể chống chọi lại sự khốc liệt của thương trường hay chính trường toàn cầu.
Ngày nay, chính giới trẻ phương Tây đang khao khát và tái lập mô hình của châu Á, họ xóa bỏ định kiến “thất bại” khi ở cùng bố mẹ (90% người trẻ phương Tây giờ đây coi việc sống chung với bố mẹ là một “chiến lược tài chính thông minh” chứ không còn là sự xấu hổ. Họ công khai chia sẻ cuộc sống hạnh phúc, tiết kiệm tiền cùng bố mẹ trên các nền tảng mạng xã hội), họ “thèm muốn” sự hỗ trợ vô điều kiện của gia đình Á Đông, họ thèm muốn mô hình “Ông bà chăm sóc cháu, truyền dạy các giá trị gia đình”, họ bắt đầu nhận ra văn hóa “ăn cơm chung”, “trò chuyện hàng ngày” của gia đình đa thế hệ kiểu Á Đông là một liều thuốc chữa lành tâm lý cực kỳ hiệu quả.
LỜI KẾT
Sống chung không phải là “lạc hậu” mà là “xu hướng thông minh”, nhiều chuyên gia xã hội học phương Tây hiện nay đang ca ngợi mô hình gia đình đa thế hệ (Multi-generational housing) - vốn là thế mạnh của Việt Nam và các nước châu Á.
Việc giữ gìn sự gắn kết gia đình đa thế hệ không chỉ là gìn giữ một nét đẹp văn hóa truyền thống tốt đẹp của người Việt, mà còn là một chiến lược sống vô cùng khoa học, thông minh và tiến bộ mà giới tinh hoa hay chính người dân phương Tây hiện đại đang hướng tới. Gia đình chính là một “pháo đài” an toàn nhất, là bệ đỡ vững chãi nhất để mỗi thành viên cùng nhau vượt qua những biến động của cuộc sống.
