Năm 2016, Osaka rung chuyển bởi một trận động đất 5,3 độ Richter. Tàu điện buộc phải dừng khẩn cấp, hàng nghìn người phải rời toa, đi bộ dọc theo đường ray để về nhà hoặc tiếp tục hành trình. Trong hoàn cảnh mà ở nhiều nơi khác, đám đông rất dễ rơi vào hoảng loạn, hình ảnh khiến cả thế giới chú ý lại là cảnh người Nhật xếp hàng, di chuyển chậm rãi, theo hướng dẫn, không chen lấn, không ai cố vượt lên để “thoát trước”.
Điều đáng nói là chính sự trật tự ấy lại giúp mọi thứ diễn ra nhanh hơn và an toàn hơn. Không năng lượng nào bị lãng phí cho tranh giành, xô đẩy hay cãi vã. Toàn bộ sức lực của tập thể được dồn vào một mục tiêu duy nhất: rời khỏi khu vực nguy hiểm một cách hiệu quả. Khi mỗi cá nhân kiềm chế bản năng của mình, cả đám đông trở nên mạnh mẽ hơn.
Đó không phải phản xạ nhất thời, mà là kết quả của một nền văn hóa kỷ luật được xây dựng qua nhiều thế hệ. Ở Nhật, trật tự không được xem là công cụ để kiểm soát con người, mà là cách bảo vệ lẫn nhau trong những tình huống mong manh nhất. Kỷ luật vì thế được đặt ở vị trí nền móng, thậm chí trong nhiều trường hợp còn được coi trọng hơn cả sự thông minh, bởi một người thông minh nhưng thiếu kỷ luật có thể gây hỗn loạn, còn một tập thể kỷ luật thì luôn tìm ra lối thoát.
Những hành vi ấy không tự nhiên mà có. Chúng được hình thành từ giáo dục sớm, từ cách người lớn làm gương mỗi ngày, từ những chuẩn mực được lặp lại đủ lâu để trở thành phản xạ chung. Khi kỷ luật trở thành lòng tự trọng tập thể, xã hội không cần nhiều mệnh lệnh để vận hành đúng.
Vì vậy, đường phố Nhật sạch không phải vì có nhiều lao công, mà vì rất ít người xả rác. Ga tàu đông nghẹt giờ cao điểm nhưng hiếm khi hỗn loạn. Và ngay cả khi thiên tai xảy ra, sự bình tĩnh vẫn được giữ lại như một bản năng tập thể.
Kỷ luật, suy cho cùng, là cách con người không để nỗi sợ và bản năng lấn át lý trí trong những khoảnh khắc khó khăn nhất. Một đức tính không ồn ào, không phô trương, nhưng đủ sức giữ cả xã hội đứng vững ngay cả khi mặt đất rung chuyển.
Nguồn: Trần Trí Dũng
