Nếu bạn đang mắc kẹt, đó là tín hiệu vô cùng tốt vì chứng tỏ bạn đã đi đến đường cùng.
Bạn mắc kẹt vì đã cố làm thật tốt một việc vốn dĩ đã sai từ đầu, nó sẽ sớm chạm trần và không lên được nữa mà bạn không biết tại sao (lương đứng im, tài sản không có).
(Bài này tui chia sẻ về cách dùng tư duy từ nguyên lý đầu tiên (First Principles) của Elon Musk để lọc bỏ 90% việc thừa, giải phóng bộ não và tập trung vào những biến số thực sự đẻ ra tiền).
PHẦN LỚN CHÚNG TA KHÔNG SUY NGHĨ, CHÚNG TA ĐANG SAO CHÉP CÓ CHỈNH SỬA
Khi bước vào một lĩnh vực mới, câu hỏi tự nhiên nhất thường là: "Người giỏi đang làm thế nào?"
Muốn xây dựng thương hiệu cá nhân để nhận thêm việc bên ngoài, anh em tìm người có nhiều người theo dõi rồi đếm xem họ đăng bài bao nhiêu lần (kiểu như mình thấy người ta làm vậy có kết quả thì mình làm theo cho an tâm, chứ thực ra chưa hiểu vì sao họ làm thế).
Muốn viết một cái hồ sơ năng lực (CV) để xin việc hoặc nhận dự án làm thêm, anh em lên mạng tải mẫu CV của người khác về rồi sửa chữ bên trong (tui ngày xưa cũng từng sửa đi sửa lại cái hồ sơ cả chục lần theo mẫu trên mạng, hehe).
Muốn ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào công việc văn phòng hàng ngày, anh em copy bộ câu lệnh của người khác về dùng.
Cách làm này trong ngành người ta hay gọi là suy luận bằng phép tương tự (reasoning by analogy) nha.
Thực tế, cái việc suy luận bằng phép tương tự này giúp mình tiết kiệm rất nhiều thời gian. Không ai cần tự phát minh lại bánh xe mỗi sáng.
Nhưng phép tương tự có một giới hạn vô cùng nguy hiểm. Nó khiến anh em dễ sao chép hình thức bên ngoài mà hoàn toàn không hiểu cơ chế nào bên dưới đang tạo ra kết quả (cái này hồi trước tui cũng dính suốt, cứ thấy họ làm gì là mình làm theo y chang mà không hỏi bản chất).
Tui lấy ví dụ như chuyện viết bài trên mạng xã hội. Anh em thấy một người viết bài mỗi ngày và có hàng trăm nghìn người theo dõi.
Anh em lập tức kết luận: "Muốn nổi tiếng phải viết mỗi ngày."
Nhưng có thể cơ chế tạo ra kết quả của họ lại nằm ở chỗ khác. Họ đã có mười năm trải nghiệm thực chiến. Họ có một quan điểm rõ ràng. Họ biết cách nén trải nghiệm thành insight, nghĩa là những góc nhìn sắc sảo (những trải nghiệm xương máu này thì không có công cụ AI nào tự bịa ra được).
Đó là những thứ nằm sâu bên dưới.
Kiểu như MrBeast ấy, ông chúa tể YouTube kiếm nửa tỷ đô từ nội dung (tức khoảng 12 ngàn tỷ đồng), khuyên anh em nên tập trung vào chất lượng video trước khi nghĩ tới số lượng, ổng đang chỉ ra nguyên lý cốt lõi của sự chú ý.
Anh em sao chép tần suất đăng bài của người khác mà không sở hữu năng lực tạo giá trị của họ. Thế là anh em đăng nhiều hơn, kiệt sức nhanh hơn (dù bản thân anh em đã cố gắng hết sức), nhưng niềm tin của người đọc vẫn bằng không.
Vấn đề không phải anh em bắt chước chưa đủ tốt.
Vấn đề là anh em đang dùng 100% sức lực để làm thật tốt một việc vốn dĩ đã sai từ nguyên lý gốc.
FIRST PRINCIPLES KHÔNG PHẢI SUY NGHĨ KHÁC BIỆT, MÀ LÀ PHÂN LOẠI TRI THỨC
Nhiều người nghe Elon Musk nói về tư duy từ nguyên lý đầu tiên thì lập tức biến nó thành khẩu hiệu kiểu như "hãy đập bỏ mọi quy tắc" hay "đừng nghe bất kỳ ai".
Hiểu như vậy là ảo tung cả chảo nha (và thường là làm mình rối thêm chứ không giải quyết được gì, haha).
Tư duy từ nguyên lý đầu tiên không yêu cầu anh em quên sạch mọi tri thức đã có. Nó chỉ yêu cầu anh em biết cách phân loại tri thức để không bị nhầm lẫn giữa phương tiện và nguyên lý.
Đặc biệt trong thời đại này, trí tuệ nhân tạo không tự động đưa con người về bản chất. Nếu anh em bắt đầu bằng phép so sánh bề mặt, trí tuệ nhân tạo sẽ tự động hóa việc bắt chước (analogical automation) đó với tốc độ chóng mặt.
Nó tạo ra hàng tá bài viết mượt mà, nhưng rốt cuộc vẫn chỉ là những nội dung trung bình, rỗng tuếch (kiểu như nước mưa trên kính xe, chảy qua là trôi tuột đi luôn).
Tư duy từ nguyên lý đầu tiên chính là lớp phòng vệ tối thượng để anh em giải phóng bộ não khỏi đống bận rộn vô nghĩa (busywork). Muốn làm được, anh em phải phân loại thông tin thành bốn nhóm rõ ràng:
1. Sự thật nền tảng: Đây là điều được dữ liệu hoặc quy luật tự nhiên chứng minh, ví dụ như khách hàng không thể mua một sản phẩm nếu họ không biết nó tồn tại (nghe hiển nhiên mịa luôn nhưng nhiều anh em mình vẫn hay quên).
2. Ràng buộc thật: Đây là giới hạn hiện tại mình chưa thể phá bỏ, ví dụ như anh em chỉ có 5 giờ mỗi tuần để làm dự án phụ ngoài giờ làm chính.
3. Giả định: Đây là điều mình đang tin nhưng chưa kiểm chứng, ví dụ như "phải có nhiều người theo dõi thì sếp hay đối tác mới tin tưởng mình".
4. Quy ước cũ: Đây chỉ là cách ngành nghề đang quen làm từ xưa, ví dụ như "báo cáo tuần bắt buộc phải làm slide PowerPoint dài ngoằng".
Người phổ thông đối xử với cả bốn nhóm này như chân lý. Người tư duy từ nguyên lý đầu tiên sẽ bóc tách chúng ra để tìm ra biến số thực sự quyết định kết quả.
Có ông Gary Klein, kiểu nhà tâm lý học nhận thức nổi tiếng trong ngành ấy, ổng từng công bố cái kỹ thuật gọi là Premortem (Phân tích rủi ro trước khi khai hỏa) trên tờ tạp chí Harvard Business Review từ tận năm 2007. Phương pháp này yêu cầu các đội nhóm giả định dự án đã thất bại trước khi nó bắt đầu, để từ đó truy ngược ra các giả định sai lầm đang bị coi là sự thật.
Kỹ thuật này sau đó được Google áp dụng cho mọi dự án lớn, giúp họ loại bỏ hàng nghìn giờ bận rộn vô nghĩa.
Nếu không biết cách phân loại, anh em sẽ dành cả đời để tối ưu hóa những quy ước cũ kỹ đã lỗi thời.
TRI THỨC CŨ LÀ ĐIỂM KHỞI ĐẦU, KHÔNG PHẢI TÒA ÁN TỐI CAO
Hồi năm 2013, có nhóm kỹ sư trẻ bên SpaceX được giao cái việc thiết kế hệ thống giúp tàu Dragon kết nối với Trạm Vũ trụ Quốc tế. NASA thì vẽ sẵn một cái thiết kế rõ phức tạp với sáu cơ cấu chấp hành được điều khiển bằng phần mềm rắc rối.
Cách an toàn nhất là sử dụng lại thiết kế đó của NASA.
Nhưng các kỹ sư SpaceX đã đặt lại câu hỏi từ những sự thật vật lý cơ bản nhất: "Hệ thống kết nối này thực sự phải làm được điều gì?"
Nó cần hấp thụ lực tiếp xúc. Nó cần tự điều chỉnh khi tàu và trạm không thẳng hàng.
Khi bóc vấn đề về những yêu cầu vật lý đó, họ nhận thấy không nhất thiết phải dùng các cánh tay máy phức tạp. Hai kỹ sư đã thử một thiết kế cơ khí đơn giản hơn, sử dụng loại lò xo thường thấy trong xe đạp địa hình để hấp thụ va chạm mà không cần phần mềm điều khiển (một giải pháp đơn giản nhưng giải quyết đúng bản chất vật lý của cú va chạm).
Tháng 3 năm 2019, tàu Crew Dragon thực hiện thành công lần kết nối tự động đầu tiên với Trạm Vũ trụ Quốc tế, xác nhận rằng thiết kế đơn giản ấy hoạt động hoàn hảo.
Họ thành công nhờ bắt đầu từ câu hỏi: "Những sự thật vật lý nào bắt buộc phải đúng để cuộc kết nối diễn ra an toàn?" chứ không phải "NASA đã làm thế nào?".
Cách tiếp cận này cũng tương tự như cách anh em nhà Wright chế tạo máy bay vào năm 1902.
Hồi đó, mấy cái bảng dữ liệu về lực nâng cánh máy bay cứ được các nhà khoa học công nhận rôm rả lắm. Nhưng khi chạy thử, tàu lượn của anh em nhà Wright tạo ra lực nâng thấp hơn nhiều so với tính toán.
Thay vì tiếp tục chỉnh sửa dựa trên dữ liệu cũ, họ đặt câu hỏi: "Nếu dữ liệu nền tảng đang sai thì sao?" (đây là quyết định cực kỳ khó khăn vì nó đi ngược lại tất cả các chuyên gia hàng đầu thời đó).
Họ tự chế một đường hầm gió dài khoảng sáu feet ngay trong cửa hàng xe đạp của mình. Họ đo đạc lại hàng trăm hình dạng cánh khác nhau để tìm ra sự thật vật lý chính xác, và chuyến bay lịch sử năm 1903 đã diễn ra nhờ chính những dữ liệu tự đo đó.
Họ không phủ nhận tri thức của người đi trước. Họ chỉ tôn trọng thực tế hơn thẩm quyền.
Một người học nông dùng kiến thức để bảo vệ cách làm hiện tại. Người học sâu dùng thực tế để kiểm tra lại kiến thức.
BỘ KHUNG BỐN BƯỚC ĐỂ DỌN SẠCH ĐỐNG BẬN RỘN VÔ NGHĨA
Để dọn dẹp đống bận rộn vô nghĩa đang làm anh em kiệt sức, tui khuyên anh em nên thực hiện ba chuyển đổi nhận thức sau.
Chuyển đổi 1 - Về cách làm việc chuyên môn:
Thay vì cắm đầu làm thật nhanh các báo cáo hay slide trình bày bóng bẩy (nhưng sếp đọc xong vẫn hỏi 'rồi tóm lại giải pháp là gì'), hãy tập trung bóc tách vấn đề cốt lõi mà phòng ban đang gặp phải. Sếp không thiếu thông tin trình bày, sếp thiếu một hướng xử lý trúng đích.
Chuyển đổi 2 - Về cách ứng dụng trí tuệ nhân tạo:
Thay vì chạy đua học hàng chục công cụ mới mỗi tuần (để rồi tuần sau lại có cái mới ra và mình lại tiếp tục Fomo, hehe), hãy bóc tách công việc của anh em thành các thao tác nhận thức gốc như tìm kiếm, tổng hợp, phán đoán. Dùng trí tuệ nhân tạo để giải phóng sức lao động ở phần tổng hợp dữ liệu, và giữ lại phần phán đoán cho mình.
Chuyển đổi 3 - Về cách vận hành công việc:
Thay vì sùng bái những quy trình cũ ở công ty chỉ để bản thân cảm thấy an tâm (kiểu như đi làm đủ 8 tiếng là xong việc), hãy liên tục hỏi xem quy trình đó có trực tiếp phục vụ kết quả cuối cùng hay không.
Như kiểu Jeff Bezos ấy, ông sáng lập Amazon từng viết hẳn một lá thư gửi cổ đông năm 1997 về triết lý Ngày 1. Ông cảnh báo rằng khi một công ty lớn lên, họ thường biến quy trình thành mục tiêu. Khi kết quả xấu đi, người ta chỉ biết bào chữa: "Chúng tôi đã làm đúng quy trình" thay vì hỏi khách hàng có nhận được giá trị thực hay không.
Dưới đây là Kế hoạch hành động (Action Blueprint) để anh em tự dọn dẹp công việc của mình ngay hôm nay.
Hãy viết ra bốn dòng này trước mỗi quyết định lớn:
- Dòng 1 (Kết quả thật): Kết quả sờ được tui muốn tạo ra là gì? (Không viết phương tiện).
- Dòng 2 (Sự thật): Những sự thật nào đã được dữ liệu chứng minh?
- Dòng 3 (Giả định): Tui đang giả định điều gì là sự thật?
- Dòng 4 (Thiết kế lại): Nếu chỉ dựa trên sự thật và ràng buộc thật, tui sẽ làm thế nào?
Tui gửi anh em hai ví dụ đã điền sẵn để dễ hình dung:
Ví dụ 1, Giải quyết bài toán bài viết cá nhân ít tương tác:
- Dòng 1: Tạo ra 20 cuộc trò chuyện chất lượng mỗi tháng với khách hàng tiềm năng.
- Dòng 2: Người đọc chỉ chia sẻ khi bài viết giúp họ biểu đạt bản thân hoặc lưu lại làm công cụ.
- Dòng 3: Tui đang giả định bài viết ít tương tác do thuật toán bóp tương tác, hoặc do tui chưa viết đủ ngắn (thực ra là vì tui chỉ đang chia sẻ lại những thông tin cũ mà ai cũng có thể tìm thấy trên mạng).
- Dòng 4: Viết bài ngắn lại nhưng mỗi bài bắt buộc phải có một insight gọi tên đúng nỗi đau của họ, kèm một bộ khung tự làm được để họ chia sẻ về tường.
Ví dụ 2, Nhận dự án freelance làm thêm ngoài giờ làm chính:
- Dòng 1: Nhận được 1 dự án viết bài freelance trị giá 10 triệu đồng mỗi tháng từ một khách hàng cũ.
- Dòng 2: Khách hàng chỉ thuê ngoài khi họ tin rằng tui có thể bàn giao sản phẩm đúng hạn và giải quyết được đúng nút thắt của họ mà không làm mất thời gian quản lý của họ.
- Dòng 3: Tui đang giả định rằng mình phải hạ giá thật thấp hoặc có hàng tá chứng chỉ quốc tế thì khách hàng mới chịu thuê (trong khi cái họ cần thực sự là sự an tâm và tốc độ bàn giao).
- Dòng 4: Thay vì gửi một CV chung chung với hàng tá kỹ năng vẽ vời, tui sẽ gửi cho họ một bản phân tích ngắn đúng vấn đề họ đang gặp trong dự án hiện tại, kèm lộ trình giải quyết cụ thể trong 3 ngày để họ thấy sự an tâm trước khi xuống tiền.
Sáng thứ Hai hàng tuần, trước khi mở máy làm việc, anh em hãy dành đúng 15 phút viết ra 4 dòng này cho một dự án đang làm anh em đau đầu nhất.
THẾ GIỚI KHÔNG THƯỞNG CHO NGƯỜI BIẾT NHIỀU CÔNG THỨC NHẤT
Nếu chỉ sống bằng công thức của người khác, anh em sẽ luôn phải chạy đuổi theo thị trường. Người ta bảo viết ngắn, anh em viết ngắn. Người ta bảo làm video ngắn, anh em quay video ngắn. Mỗi lần thị trường đổi hướng, anh em lại kiệt sức chạy theo một lần nữa.
Tư duy từ nguyên lý đầu tiên cho anh em một điểm tựa khác. Nó giúp anh em nhìn thấy những thứ không bao giờ thay đổi bên dưới những cách làm liên tục thay đổi.
Công cụ thay đổi, nhưng con người vẫn luôn tìm cách giảm đau, tiết kiệm thời gian và tăng vị thế.
Định dạng nội dung thay đổi, nhưng một góc nhìn sâu sắc vẫn phải giúp người đọc nhìn thấy điều mà trước đây họ chưa gọi tên được.
Nếu anh em muốn sở hữu bản đồ tư duy bóc tách công việc từ nguyên lý gốc, hãy để lại bình luận bên dưới bài viết này. Tui sẽ viết tiếp cho anh em tài liệu hướng dẫn chi tiết.
Anh em thử nghĩ xem, bao nhiêu năm tháng trong đời mình đã trôi qua trong sự bận rộn vô nghĩa?
Không phải do anh em thiếu năng lực hay lười biếng đâu. Nhiều năm qua anh em đã rất cố gắng rồi. Chỉ là hệ thống tư duy đang chạy sai đường ray mà thôi.
Bây giờ anh em đã có bộ lọc mới rồi. Hãy chọn dừng lại, bóc tách vấn đề về những sự thật nền tảng, và bắt đầu xây dựng một lời giải thông minh hơn.
Trong ngành và công việc anh em đang làm, đâu là những nguyên lý đang được đám đông "cắm đầu" làm theo?
Nguồn: Phan Thông
