Khi mình đặt vấn đề về thâm hụt thương mại 13,8 tỷ USD sau 5 tháng của năm 2026 là con số thực sự sốc cho nền kinh tế Việt Nam. Nhiều quan điểm đã đặt ra góc nhìn rằng đây chỉ là hiện tượng tạm thời.

Lập luận phổ biến là: giai đoạn ngắn hạn khi mà các doanh nghiệp nước ngoài đẩy mạnh nhập khẩu nguyên liệu và máy móc để sản xuất thì mới thâm hụt, sau này sẽ xuất khẩu lại mạnh thì sẽ thặng dư thương mại lại. Vì thế cán cân sẽ cải thiện.. hiện tượng ứng này mình tạm đặt tên “Nhập siêu trước để xuất siêu sau”.

Hiện tượng trên dĩ nhiên mình đã biết và đã dùng nó trong nhiều năm để phân tích dữ liệu xuất nhập khẩu Việt Nam. Nhưng điều này đang không còn đúng....

Trong phân tích này, mình tách riêng nhóm hàng máy tính, điện tử, điện thoại, máy ảnh, máy móc và thiết bị; đây là nhóm hàng gắn chặt nhất với khu vực FDI và cũng là nhóm đóng góp lớn nhất vào hoạt động xuất nhập khẩu của Việt Nam.

Đặc biệt được coi gốc dễ của hiện tượng “Nhập siêu trước để xuất siêu sau”.

Nếu giả thiết hoạt động đúng thì nhẽ ra Việt Nam đã phải sớm có những đợt xuất siêu mạnh

Nhưng thực tế là từ tháng 7 năm 2024, thặng dư thương mại lũy kế 12 tháng của nhóm hàng này đã suy giảm liên tục suốt 23 tháng tức gần 2 năm.

Các giai đoạn nhập siêu trước đây thường chỉ kéo dài vài kỳ thống kê. Lần này, sự suy giảm đã đủ dài để hình thành một xu hướng rõ ràng.

Và sau khoảng 10 năm duy trì trạng thái thặng dư, nhóm ngành điện tử, điện thoại và máy móc vốn được xem là chiến lược mang lại nguồn ngoại tệ lớn nhất cho Việt Nam đã quay trở lại trạng thái thâm hụt.

Lý giải cho điều này bên cạnh những góc nhìn cũ mình đã từng nêu về vấn đề:

  • Biên lợi nhuận của Việt Nam trong chuỗi gia công toàn cầu ngày càng nhỏ lại, khiến cho thăng dự giá trị kinh tế và cũng phần nào thặng dư thương mại ngày càng lớn hơn.

  • Đồng thời sự nhập khẩu mạnh mẽ thiết bị điện tử cho các nhu cầu chuyển đổi số nâng cấp hạ tầng công nghệ ngày càng mạnh hơn (điều này có thể tốt dài hạn nhưng vẫn là tác động nhập khẩu siêu)

Đặc biệt hơn, một góc nhìn khác rằng dòng vốn FDI đang tăng mạnh nên nhập khẩu tăng là điều bình thường. Đúng là 5 tháng đầu năm 2026, vốn FDI đăng ký đạt khoảng 24,8 tỷ USD, tăng mạnh so với cùng kỳ.

NHƯNG điều đáng chú ý là phần tăng thêm chủ yếu đến từ các dự án quy mô nhỏ và vừa.

Số lượng dự án FDI có vốn đăng ký dưới 100 triệu USD đã tăng từ 522 dự án lên 1.367 dự án chỉ trong vòng 4 năm.

Ông Đậu Anh Tuấn, phó tổng thư ký kiêm Trưởng ban Pháp chế tại liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) - nói tại sự kiện do VnEconomy tổ chức vào tháng 4.2026:

“Chúng ta kỳ vọng thu hút nhiều nhà đầu tư nước ngoài có quy mô lớn và miếng bánh nhỏ là của doanh nghiệp Việt Nam, nhưng gần đây rất nhiều doanh nghiệp FDI quy mô nhỏ cũng theo chân các tập đoàn lớn đi vào. Cơ hội của doanh nghiệp Việt Nam ít dần.”

(Trích từ báo Bloomberg Businessweek Vietnam, bài “FDI vẫn đổ vào, liệu doanh nghiệp Việt có thể lọt vào chuỗi cung?” )

Nếu đặt trong bối cảnh biên lợi nhuận gia công đang bị thu hẹp, thì làn sóng FDI quy mô nhỏ và vừa này tiếp tục cạnh tranh chính phân khúc giá trị thấp. Điều mà hoàn toàn chưa nằm trong dự tính trước đây khi đón các FDI khủng long.

Vì vậy, với những dữ liệu hiện nay, chưa thấy rõ hiệu ứng “nhập siêu trước để xuất siêu sau” như những gì chúng ta từng quen thuộc trong quá khứ.

Cũng có thể chỉ là đến rất trễ

Và nếu không xảy ra chúng ta có lẽ sẽ phải đối diện với một thực tế mới: thâm hụt thương mại có thể kéo dài hơn dự kiến nếu Việt Nam không cải thiện được vị thế của mình trong chuỗi cung ứng toàn cầu và giữ lại được nhiều giá trị hơn trong nước.

Cre: Trương Đắc Nguyên

PS: Tháng 4 năm 2025 trong báo cáo chiến lược mình đã nêu vấn đề này lần đầu tiên đó là xu hưởng giảm của thặng dư thương mai đang kéo dài được 9 tháng, khá giống với giai đoạn 2014-2015