HÀ NỘI – Nghị định 283/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 10/09 tiếp tục đặt ra mức xử phạt cao đối với một trong những vấn đề kéo dài của thị trường lao động quốc tế Việt Nam: người lao động kết thúc hợp đồng nhưng không trở về hoặc không chuyển sang tình trạng cư trú hợp pháp.
Theo Điều 53, người lao động tự ý ở lại nước ngoài trái pháp luật sau khi hợp đồng lao động hoặc hợp đồng đào tạo nghề chấm dứt có thể bị phạt 80–100 triệu đồng nếu không bị đe dọa, ép buộc và chưa thuộc trường hợp xử lý hình sự.
Không phải chính sách 100 triệu hoàn toàn mới
Nghị định mới dễ tạo ra headline rằng Việt Nam “bắt đầu phạt 100 triệu đồng từ tháng 9”. Thực tế, Nghị định 12/2022 đã áp dụng cùng khung phạt 80–100 triệu đồng đối với hành vi tương tự.
Nghị định 283 thay thế văn bản năm 2022 từ ngày 10/09 và đặt các quy định này vào khung quản lý mới của lĩnh vực lao động, bảo hiểm xã hội và lao động Việt Nam ở nước ngoài. Điểm này có ý nghĩa đối với doanh nghiệp tuyển dụng và truyền thông: quy định mới là một sự tiếp tục và củng cố enforcement, không phải một mức phạt chưa từng tồn tại.
Bài toán uy tín của nguồn lao động Việt Nam
Việt Nam đặt mục tiêu đưa khoảng 112.000 người lao động đi làm việc ở nước ngoài trong năm 2026. Các chương trình này tạo ra nguồn thu nhập đáng kể cho người lao động và cung cấp nhân lực cho các nền kinh tế đang thiếu lao động. Nhưng chúng cũng phụ thuộc nhiều vào mức độ tin cậy của nguồn lao động.
Khi tỷ lệ người lao động bỏ hợp đồng hoặc ở lại bất hợp pháp tăng, quốc gia tiếp nhận có thể:
- thắt chặt điều kiện tuyển dụng;
- giới hạn một số khu vực nguồn;
- tăng yêu cầu bảo lãnh hoặc kiểm tra;
- hoặc giảm quota tiếp nhận.
Vì vậy, việc xử lý tình trạng lao động ở lại trái pháp luật còn mang ý nghĩa bảo vệ khả năng tiếp cận thị trường của những người Việt khác trong tương lai.
Enforcement được thiết kế cả ở trong và ngoài nước
Một chi tiết đáng chú ý trong Nghị định 283 là viên chức ngoại giao và lãnh sự Việt Nam ở nước ngoài có thẩm quyền lập biên bản đối với hành vi người lao động tự ý ở lại nước ngoài trái pháp luật sau khi hợp đồng chấm dứt. Trong nước, Cục trưởng Cục Quản lý lao động ngoài nước có quyền xử phạt tới 100 triệu đồng trong lĩnh vực này. Cơ chế đó tạo ra sự liên kết giữa cơ quan đại diện tại thị trường tiếp nhận và hệ thống quản lý lao động trong nước.
Tác động với doanh nghiệp dịch vụ
Quy định không chỉ nhắm tới người lao động. Nghị định 283 cũng đưa ra nhiều mức phạt đối với doanh nghiệp và cá nhân hoạt động không đúng chức năng, thu tiền trái phép, tuyển dụng trái phép hoặc dụ dỗ người lao động ở lại nước ngoài bất hợp pháp. Điều này phản ánh xu hướng quản lý song song hai phía: người lao động phải tuân thủ hợp đồng và status cư trú; trong khi doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm về tuyển chọn, quản lý, quyền lợi và hỗ trợ người lao động. Chính phủ trong năm 2026 cũng đã nhấn mạnh việc tăng kiểm tra doanh nghiệp dịch vụ, xử lý thu phí vượt quy định và môi giới trái phép.
Không nên đánh đồng mọi trường hợp với “bỏ trốn”
Ở góc độ quản trị nhân lực, cũng cần phân biệt các tình huống. Người lao động bị bóc lột, đe dọa hoặc ép buộc không thuộc cách áp dụng thông thường của khoản phạt tại Điều 53. Tương tự, người đã hoàn thành hợp đồng nhưng chuyển sang employer khác với giấy phép hợp lệ hoặc được cấp một loại residence status mới không giống trường hợp ở lại bất hợp pháp. Do vậy, chính sách mạnh tay với overstay cần đi cùng với cơ chế bảo vệ lao động và các con đường chuyển đổi status hợp pháp tại quốc gia tiếp nhận.
Tác động vượt ra ngoài cá nhân
Mức phạt tối đa 100 triệu đồng là đáng kể đối với thu nhập của một lao động đi làm việc ở nước ngoài. Nhưng tác động lớn hơn nằm ở thông điệp chính sách:
Việt Nam muốn hoạt động lao động xuyên biên giới vận hành trên cơ sở hợp đồng, tuyển dụng chính thức và tình trạng di trú hợp pháp.
Trong bối cảnh cạnh tranh nguồn lao động giữa các quốc gia châu Á ngày càng tăng, việc duy trì tỷ lệ tuân thủ tốt có thể trở thành một yếu tố giúp lao động Việt Nam giữ khả năng tiếp cận các thị trường có mức lương cao. Từ ngày 10/09/2026, Nghị định 283 trở thành văn bản xử phạt mới, trong đó khung phạt đối với người tự ý ở lại nước ngoài trái pháp luật sau khi hợp đồng chấm dứt tiếp tục ở mức: 80–100 triệu đồng.
Nguồn: Chính phủ Việt Nam – Nghị định 283/2026/NĐ-CP; Bộ Nội vụ/Cục Quản lý lao động ngoài nước.
