- Trong dòng chảy của lịch sử kinh tế thế giới, có những giai đoạn mà một quốc gia chỉ cần duy trì sự ổn định là đủ, nhưng cũng có những khúc quanh mà tốc độ lại mang ý nghĩa sinh tử, nơi mà việc đi chậm hơn một nhịp đồng nghĩa với việc đánh mất vị thế vĩnh viễn. Việt Nam đang đứng chính xác ở khúc quanh đó.
- Giai đoạn từ 10 đến 15 năm tới không đơn thuần là một chu kỳ kinh tế thông thường, mà là cửa sổ lịch sử cuối cùng để chúng ta bứt phá. Đây không phải là câu chuyện với những con số GDP vô cảm trên bảng thống kê, cũng không phải là tham vọng chính trị xa vời. Đó là bài toán về sự tồn vong của một cấu trúc xã hội. Nếu không tăng trưởng đủ nhanh trong khoảng thời gian này, Việt Nam sẽ mắc kẹt vĩnh viễn trong cái "bẫy thu nhập trung bình", đối mặt với viễn cảnh một dân tộc "chưa kịp làm giàu đã sớm già nua".
- Nhìn sang những người hàng xóm ở Đông Á: Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc, chúng ta thấy những tấm gương chói lọi nhưng cũng đầy rẫy những vết xe đổ đau đớn. Họ cung cấp cho Việt Nam một bộ dữ liệu khổng lồ về thời điểm, giới hạn và cả những cái giá đắt đỏ của việc đi sai nhịp điệu nhân khẩu học. Câu hỏi thực sự đặt ra lúc này không phải là chúng ta có muốn tăng trưởng hay không, mà là liệu Việt Nam có đủ quyết tâm và trí tuệ để thực hiện một cuộc đại nhảy vọt về tăng trưởng mà không tự hủy hoại nền tảng xã hội của chính mình hay không?
I. Cửa sổ nhân khẩu học và lời nguyền "chưa giàu đã già"
- Để hiểu tại sao tăng trưởng lại là điều kiện sinh tử, chúng ta phải nhìn vào cấu trúc dân số, biến số quan trọng nhất nhưng lại thường bị xem nhẹ trong các kế hoạch ngắn hạn.
- Việt Nam đang ở một điểm giữa nguy hiểm: Chúng ta không còn là một quốc gia nghèo đói cần cứu trợ, nhưng cũng chưa chạm tới ngưỡng cửa của sự thịnh vượng thực sự. Năng suất lao động của chúng ta vẫn còn thấp so với khu vực, trong khi lợi thế về lao động giá rẻ đang dần biến mất. Quan trọng hơn cả, Việt Nam là một trong những quốc gia có tốc độ già hóa dân số nhanh nhất thế giới. Điều này có nghĩa là "lợi tức dân số", nguồn nguyên liệu rẻ tiền và dồi dào từng thúc đẩy kinh tế Việt Nam suốt 30 năm qua đang cạn kiệt.
- Chúng ta chỉ còn khoảng 10-15 năm trước khi tỷ lệ người phụ thuộc (người già và trẻ em) bắt đầu lấn lướt lực lượng lao động. Nếu trong khoảng thời gian ngắn ngủi này, thu nhập bình quân đầu người không thể bứt phá lên mức thu nhập cao (khoảng trên 12.000-15.000 USD), Việt Nam sẽ không có đủ nguồn lực tài chính để vận hành một hệ thống an sinh xã hội khổng lồ cho người già. Khi đó, gánh nặng thuế và chi phí chăm sóc y tế sẽ đè bẹp sức sáng tạo của thế hệ trẻ, tạo ra một vòng xoáy suy thoái không lối thoát.
- Tăng trưởng nhanh lúc này chính là việc "tích lũy mỡ thừa" cho cơ thể quốc gia trước khi bước vào mùa đông của sự già hóa.
II. Bài học từ Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc
1. Nhật Bản và Hàn Quốc thường được đưa ra làm hình mẫu cho "phép màu Đông Á". Họ đã làm đúng một việc cực kỳ quan trọng: tận dụng triệt để cửa sổ dân số vàng để tăng trưởng cực nhanh (thường ở mức trên 10% mỗi năm) trong liên tục từ 2-3 thập kỷ. Nhờ vậy, họ đã kịp xây dựng được những đế chế công nghiệp toàn cầu, tích lũy được nguồn ngoại tệ khổng lồ và thiết lập được một tầng lớp trung lưu có trình độ học vấn cao nhất thế giới trước khi dân số bắt đầu suy giảm.
- Tuy nhiên, bài học đau đớn mà họ để lại cho Việt Nam không nằm ở giai đoạn tăng trưởng, mà nằm ở giai đoạn sau đó:
+ Họ đã quá say mê với mô hình tăng trưởng dựa trên sự vắt kiệt sức lực con người.
+ Văn hóa làm việc đến kiệt quệ, sự đô thị hóa nén chặt và thị trường hóa mọi khía cạnh của đời sống đã khiến việc sinh con và nuôi dạy một đứa trẻ trở thành một gánh nặng tài chính và tâm lý không thể chịu đựng nổi.
+ Hệ quả là sinh suất của Hàn Quốc và Nhật Bản đã rơi xuống mức thấp kỷ lục, đe dọa sự tồn vong của chính dân tộc họ.
- Điểm mấu chốt ở đây là: Nhật Bản và Hàn Quốc không suy thoái vì họ đã từng tăng trưởng nhanh, họ gặp khủng hoảng vì đã không kịp thời điều chỉnh mô hình xã hội sau khi đã đạt được mục tiêu kinh tế. Họ vẫn giàu, thậm chí là rất giàu, nhưng họ đang già đi trong sự cô độc. Việt Nam cần học cách đạt được tốc độ của họ, nhưng phải thông minh hơn trong việc bảo vệ cấu trúc gia đình và đời sống tinh thần của người lao động.
2. Khác với hai người láng giềng trên, Trung Quốc hiện nay là một lời cảnh báo trực diện và khắc nghiệt hơn cho Việt Nam.
- Trung Quốc đang đối mặt với một kịch bản tồi tệ: dân số bắt đầu giảm ngay khi quá trình hiện đại hóa và đô thị hóa chưa hoàn tất. Đây chính là trạng thái "chưa giàu đã già" mà chúng ta đang lo sợ.
- Giai đoạn 2020 - 2035 của Trung Quốc cho thấy: khi cửa sổ nhân khẩu học khép lại, mọi chính sách kinh tế đều trở nên kém hiệu quả, những khoản đầu tư khổng lồ vào hạ tầng và bất động sản từng tạo ra tăng trưởng thần kỳ nay trở thành những cục nợ xấu khổng lồ. Sức tiêu dùng nội địa yếu ớt do người dân phải lo tích lũy cho tuổi già và chi trả những khoản nợ nhà đất. Trung Quốc không thiếu công nghệ, không thiếu tiền, nhưng họ đang thiếu thời gian nhân khẩu học.
- Nếu Việt Nam để lỡ 10 năm tới, chúng ta sẽ rơi vào quỹ đạo giống Trung Quốc nhưng ở một vị thế tệ hơn nhiều: chúng ta nghèo hơn họ, công nghệ yếu hơn họ và sức chống chịu của nền kinh tế cũng kém hơn. Khi đó, mọi nỗ lực cải cách đều sẽ bị vô hiệu hóa bởi sức nặng của một dân số già nua và một nền kinh tế thiếu động lực nội sinh
III. Tăng trưởng bằng mọi giá. Mệnh lệnh về sự thay đổi
- Cụm từ "bằng mọi giá" thường dễ gây hiểu lầm là sự chấp nhận đánh đổi môi trường lấy kinh tế hay bóc lột lao động giá rẻ, nhưng trong bối cảnh hiện nay của Việt Nam, "bằng mọi giá" phải được hiểu là một sự ưu tiên chính trị tối cao nhằm phá vỡ những lực cản thể chế. Nó có nghĩa là phải tạo ra một hành lang pháp lý an toàn để bảo vệ những người dám nghĩ, dám làm, dám bứt phá.
- Tăng trưởng nhanh trong 10 năm tới không chỉ tạo ra của cải, mà nó tạo ra khả năng chi trả. Chỉ khi có một nền kinh tế mạnh, chúng ta mới có đủ ngân sách để đầu tư ngược lại cho môi trường, cho giáo dục chất lượng cao và cho một hệ thống phúc lợi đủ tốt để khuyến khích người trẻ sinh con. Không có tăng trưởng, mọi chính sách xã hội sau đó đều chỉ là những mảnh vá víu trên một con thuyền đang rò rỉ.
- Trên con đường tăng trưởng thần tốc, có 3 cái bẫy lớn mà Việt Nam phải tỉnh táo để không sa chân vào, vì nếu ngã xuống, chúng ta sẽ không có cơ hội để sửa sai:
1. Bẫy thứ nhất: Tăng trưởng dựa trên tiêu hao xã hội. Đây là sai lầm của Nhật Bản và Hàn Quốc.
- Nếu chúng ta tăng trưởng bằng cách ép người dân làm thêm giờ vô tội vạ, để mặc giá nhà đất tăng phi mã khiến người trẻ không có chỗ dung thân, thì chúng ta đang tự ăn vào tương lai của mình.
- Tăng trưởng kiểu này sẽ làm sinh suất sụp đổ trước khi quốc gia kịp chạm ngưỡng giàu có.
2. Bẫy thứ hai: Tăng trưởng nửa vời. Đây là cái bẫy mà nhiều nước Đông Nam Á đã mắc phải.
- Họ tăng trưởng đủ nhanh để người dân có cuộc sống dễ thở hơn một chút, nhưng lại không đủ mạnh để thoát hẳn khỏi sự lệ thuộc vào gia công cho nước ngoài.
- Họ dừng lại ở mức thu nhập trung bình thấp, hài lòng với những thành quả bước đầu và dần mất đi động lực cải cách.
- Kết quả là họ bị kẹt lại ở đó vĩnh viễn trước khi các đối thủ mới nổi lên với giá nhân công rẻ hơn.
3. Bẫy thứ ba: Sự tê liệt của niềm tin và bộ máy.
Nếu tăng trưởng không đi đôi với việc bảo vệ những giá trị công bằng và minh bạch, nếu những người dám đổi mới luôn phải đối mặt với rủi ro pháp lý mơ hồ, thì xã hội sẽ rơi vào trạng thái phòng thủ.
- Khi mọi người chỉ lo bảo vệ bản thân thay vì sáng tạo và đầu tư, nền kinh tế sẽ mất đi sức sống từ bên trong.
IV. Tương lai nằm trong tay chúng ta. Một cái nhìn tích cực
(a) Để thấy rõ tầm quan trọng của tốc độ, hãy nhìn vào 3 kịch bản phát triển của Việt Nam sau 10 năm nữa (giả sử GDP bình quân đầu người hiện tại là khoảng 4.600 USD):
1. Kịch bản 1: Nếu chúng ta quyết tâm và đạt được mức tăng trưởng 10% mỗi năm.
- Sau 10 năm, thu nhập của người dân sẽ tăng lên trên 11.000 USD. Việt Nam sẽ chính thức bước vào nhóm các nước thu nhập trung bình cao, đứng ngay trước ngưỡng cửa của các quốc gia phát triển. - Lúc này, chúng ta có đủ tiềm lực để tự chủ công nghệ và giải quyết các vấn đề xã hội phức tạp.
2. Kịch bản 2: Nếu chúng ta duy trì ở mức tăng trưởng tốt, khoảng 8% mỗi năm.
- Sau một thập kỷ, thu nhập sẽ đạt hơn 9.000 USD. Đây là một con số khá, nhưng chúng ta vẫn chưa thể thoát hẳn khỏi bẫy thu nhập trung bình.
- Nguy cơ bị các nước khác vượt qua và mắc kẹt trong vòng xoáy "chưa giàu đã già" vẫn cực kỳ lớn.
3. Kịch bản 3: Nếu chúng ta chỉ tăng trưởng ở mức trung bình từ 5 đến 6% mỗi năm như hiện nay.
- Sau 10 năm, thu nhập chỉ đạt ở mức hơn 7.000 USD. Đây sẽ là một thất bại chiến lược. Với mức thu nhập này, khi dân số già hóa ập đến, Việt Nam sẽ không có đủ nguồn lực để đối phó.
- Chúng ta sẽ lặp lại chính xác vết xe đổ của những quốc gia không thể bứt phá và mãi mãi chịu phận gia công cho thế giới.
(b) Dù những thách thức là vô cùng lớn, nhưng Việt Nam đang sở hữu những lợi thế mà nhiều quốc gia khác phải khao khát.
- Chúng ta đang đứng ở tâm điểm của sự dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu. Sự nhạy bén, khả năng thích ứng nhanh và tinh thần hiếu học của người Việt là nguồn năng lượng chưa bao giờ cạn kiệt.
- Chúng ta có một cộng đồng doanh nghiệp trẻ đầy khát vọng và một hạ tầng số đang phát triển mạnh mẽ.
- Tăng trưởng nhanh trong 10 năm tới không phải là một giấc mơ hoang đường, mà là một mục tiêu có thể đạt được nếu chúng ta dám nhìn thẳng vào sự thật và dũng cảm cải cách.
- Hãy tưởng tượng về một Việt Nam năm 2035, nơi mà công nghệ số len lỏi vào từng ngõ ngách để nâng cao năng suất, nơi mà những doanh nghiệp nội địa đủ sức cạnh tranh sòng phẳng trên sân đấu toàn cầu, và nơi mà mỗi người dân đều cảm thấy thành quả của tăng trưởng đang hiện diện trong chính ngôi nhà của mình.
- Chúng ta có quyền lạc quan vì chúng ta đã từng vượt qua những giai đoạn còn khó khăn hơn thế này rất nhiều. 10 năm tới không chỉ là thử thách, mà là sân khấu lớn nhất để dân tộc Việt Nam khẳng định bản lĩnh của mình. Nếu chúng ta tận dụng tốt cửa sổ lịch sử này, Việt Nam không chỉ thoát bẫy thu nhập trung bình mà còn có thể trở thành một biểu tượng mới về sự phát triển bền vững và thông minh trong thế kỷ 21.
- Cửa sổ đang mở, gió đang thổi, và việc con thuyền Việt Nam có thể lướt đi với tốc độ thần kỳ hay không hoàn toàn phụ thuộc vào sự đồng lòng và quyết liệt của chúng ta ngay từ hôm nay. 10 năm tới sẽ là 10 năm rực rỡ nhất nếu chúng ta chọn tăng trưởng làm kim chỉ nam để bảo vệ và nâng tầm giá trị Việt
Nguồn: Tạo Lập Chứng Khoán Việt
