Gần 20 năm trước, lần đầu tôi đặt chân đến Thượng Hải - thành phố 30 triệu dân, sáng rực như bảng mạch khổng lồ của kinh tế Trung Quốc. Máy bay đáp xuống Pudong lúc 1 giờ sáng. Phương tiện công cộng nghỉ hết, chỉ còn taxi, và tôi leo lên một chiếc xe cũ kỹ có khung thép bảo vệ tài xế, hình ảnh rất “đặc sản” của Trung Quốc thời đó.
Tôi đưa mảnh giấy ghi địa chỉ khách sạn. Anh tài xế gật đầu, bảo biết đường. Trên xe, tôi chia sẻ rằng mình đến đây mua máy móc cho tập đoàn, trò chuyện được vài câu rồi ngủ gật vì mệt.
Khi mở mắt, xe đang lấn sâu vào một con đường vắng ngắt. Hai bên chất đầy container cao nghịt, đèn đường không có. Lúc ấy, đồng hồ taxi đã nhảy gấp đôi mức tôi biết. Trong đầu lóe lên hai khả năng: hoặc bị chở vòng kiếm thêm tiền, hoặc… một kịch bản tệ hơn.
Cái cảm giác bất an ấy khiến người ta tỉnh như cà phê đen đá. Tôi giả vờ gọi điện thoại cho “bạn đang đợi ở khách sạn”, đọc to cả biển số taxi. Chỉ vài giây sau, anh tài xế quay xe, nói vừa đi nhầm. Và đúng vậy, vài phút sau tôi được thả trước cửa khách sạn.
Tối đó, tôi nhận ra một bài học mà đến hôm nay vẫn đúng: Street Smarts đôi khi cứu bạn trước cả Book Smarts.
Có hai loại thông minh và chỉ sở hữu một loại thì không đủ để vươn lên đỉnh cao
Thế giới chia con người thành ba nhóm:
Book Smarts
Những người học giỏi, đọc nhiều, phân tích sắc bén, excel trong lớp học, giỏi giải đề và đỉnh về lý thuyết.
Street Smarts
Những người thông minh đường phố: lanh lợi, nhạy bén, biết ứng biến, học bằng va đập cuộc đời, biết cách sinh tồn dù bắt đầu từ con số 0.
Và nhóm tinh hoa, những người có cả hai
Đây chính là nhóm tạo ra của cải lớn, doanh nghiệp lớn, sản nghiệp lớn.
Như nhà kinh tế Thomas Sowell từng nói: “Intellect is not wisdom” - trí tuệ chưa đủ, bạn cần trải nghiệm để biến nó thành sự khôn ngoan.
Tinh hoa là những người vừa học giỏi vừa va chạm đủ nhiều
Tôi từng gặp một doanh nhân lớn ở Ba Lan, anh K. Anh kể thế hệ thập niên 80 của anh là lứa “vô tiền khoáng hậu”.
Họ là những học sinh xuất sắc, được gửi sang Liên Xô - Đông Âu học tập. Một năm học tiếng rồi hòa nhập nhanh như gió. Nhưng đúng lúc ấy, cả khối Đông Âu chuyển đổi mô hình kinh tế. Đang ngồi giảng đường, họ buộc phải bước ra chợ trời bán đồ điện tử, quần áo, rồi đánh hàng từ Quảng Châu sang.
Điều thú vị là:
Họ vừa bán hàng ngoài chợ, vừa học để lấy bằng tiến sĩ.
Đó là sự kết hợp kỳ lạ giữa Book Smarts và Street Smarts, đúng nghĩa “học ở thư viện buổi sáng, buôn hàng ở bến tàu buổi chiều”.
Và cũng chính lớp người này sau đó trở thành thế hệ doanh nhân thành công nhất, giàu có nhất, và có ảnh hưởng lớn nhất trong cộng đồng Việt ở Đông Âu.
Vì sao chỉ có Book Smarts dễ thất bại trong kinh doanh?
Nhiều người học cực giỏi, thi phỏng vấn mấy vòng đều đứng đầu. Nhưng khi bước vào doanh nghiệp thực chiến thì… không làm được.
Vì sao?
Họ quen giải bài có đáp án.
Ngoài đời thì không có đáp án nào cả.
Họ thiếu “chữ Dũng” thứ chỉ có được sau những lần đối diện được - mất, sai - đúng, sợ - dám, liều - lùi.
Như Jeff Bezos từng nói: “Thông tin giúp bạn thông minh. Trải nghiệm giúp bạn can đảm.”
Các tập đoàn lớn bây giờ thay đổi cách tuyển dụng cũng vì vậy. Sau khi qua vòng thi kiến thức, họ bắt ứng viên: ôm thùng hàng ra chợ bán, xuống nhà máy làm vài tháng, đi tỉnh xa vài năm trước khi quay về văn phòng.
Và trong hành trình đó, những người thiếu street smarts sẽ rụng dần.
Còn nếu chỉ có Street Smarts thì sao?
Bạn sẽ: kiếm được tiền, đủ sống, có của ăn của để.
Nhưng rất khó mở rộng tầm nhìn, rất khó “bung lớn”, rất khó xây hệ thống.
Đa số tiểu thương, chủ shop, chủ sạp chợ… đều nằm ở nhóm này. Họ kiếm tốt nhưng không giàu lớn được, vì thiếu tư duy chiến lược, thiếu kiến thức quản trị, thiếu khả năng nhân rộng mô hình.
Như Warren Buffett từng nói: “Rủi ro đến từ việc bạn không biết mình đang làm gì.”
Street smarts mà không có book smarts sẽ mãi bị giới hạn bởi chính nỗi sợ của mình.
Tinh hoa là gì? Là người biết cân bằng: học đủ sâu, va chạm đủ rộng
Người Do Thái, người Hoa đều hiểu điều này.
Con cái họ từ cấp 2 đã: làm nông khi gia đình có nông trại, đứng bán khi có cửa hàng, vô nhà máy khi có xưởng.
Nhưng tối về vẫn phải đọc sách, học lịch sử, học tài chính, học kinh doanh.
Học trong sách để đi xa.
Học ngoài đường để đi vững.
Đó chính là bí mật tạo ra những gia tộc thương nhân truyền đời.
Bài học cuối cùng: “Tinh hoa không phải do xuất thân, mà do rèn luyện”
Giống như khối sắt vụn: rèn thành dao thì vài triệu, chế thành kim may thì vài trăm triệu, làm thành linh kiện đồng hồ thì vài chục tỷ, tinh luyện thành chip laser thì giá trị hàng trăm tỷ.
Con người cũng vậy.
Không ai sinh ra đã là tinh hoa.
Tinh hoa = Book Smarts + Street Smarts + Kỷ luật + Tư duy chiến lược.
Như Charlie Munger nói: “Mỗi ngày, hãy cố gắng trở nên khôn ngoan hơn một chút so với ngày hôm qua.”
Bạn không cần giàu có từ đầu.
Bạn chỉ cần trở thành người biết vừa học - vừa làm - vừa dấn thân.
Không ai có thể đẩy bạn lên tầng lớp tinh hoa.
Chỉ có chính bạn – với sự kết hợp của trí tuệ, va chạm và ý chí, mới làm được.
