Trong khoảng một năm qua, ba tổ chức quốc tế lớn gồm IMF, World Bank và ADB đã lần lượt đưa ra đánh giá về đầu tư công của Việt Nam.

Tháng 9/2025, IMF khuyến nghị Việt Nam cải thiện quản lý đầu tư công, nhằm bảo đảm nguồn vốn được sử dụng thực sự chuyển hóa thành năng lực sản xuất của nền kinh tế.

Đến tháng 5/2026, World Bank tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu nâng cao chất lượng tăng trưởng và hiệu quả đầu tư công, thay vì chỉ tập trung vào tốc độ tăng trưởng.

Gần đây nhất, ngày 16/10/2026, Giám đốc Quốc gia ADB tại Việt Nam nêu: không nên chỉ nhìn vào tỷ lệ giải ngân để đánh giá hiệu quả đầu tư công, mà cần xem khoản đầu tư đó có thực sự cải thiện kết nối vùng, giảm chi phí logistics, bảo đảm năng lượng và thu hút thêm vốn tư nhân hay không.

Dù cách nói khác nhau, nhưng cả ba đều hướng đến một vấn đề chung: Đầu tư công không chỉ cần giải ngân được vốn, mà quan trọng hơn là đồng vốn ấy tạo ra giá trị kinh tế – xã hội gì sau khi được sử dụng.

Mới nhất những thay đổi chính sách đầu tư công giai đoạn 2026–2030 và các phát biểu của chính phủ cũng cho thấy: Đang ưu tiên trở lại về giảm lượng, tăng chú trọng chất cho các dự án đầu tư công

Để làm được việc này, để xem xét, ta tách quản lý đầu tư công thành hai khâu:

1) Một là lựa chọn và phân bổ vốn

2) Hai là Đánh giá kết quả

1) Ở khâu lựa chọn dự án đang chuyển sang hướng ít dự án hơn và làm lớn hơn.

Ngày 23/10/2026 vừa qua Thủ Tướng có nói hướng này. Theo ông, nhiệm kỳ vừa qua cả nước có khoảng 5.000 dự án đầu tư công, đã giảm rất mạnh so với các nhiệm kỳ trước. Nhiệm kỳ này, Trung ương yêu cầu tiếp tục giảm tối thiểu 30% số dự án, tập trung vốn cho các công trình có sức lan tỏa, tạo động lực phát triển vùng, địa phương và bảo đảm an sinh xã hội.

Trước đó chúng ta đã có con số tổng quy môi vốn trung hạn cho đầu tư công là 8,22 triệu tỷ đồng (2026–2030) cao hơn 2,86 lần so với giai đoạn (2021 - 2025)

=> Số dự án giảm ít nhất 30% trong khi vốn tăng gần ba lần => Trung bình mỗi dự án tăng gần 9 lần giá trị.

Có thể hiểu vì chia vốn cho quá nhiều công trình, chính sách đang hướng đến việc lựa chọn những dự án thực sự cần thiết, có quy mô đủ lớn và tạo ra hiệu quả kinh tế – xã hội rõ ràng hơn.

Đặc biệt báo cáo Chính phủ trình Quốc hội đặt mục tiêu kéo ICOR xuống khoảng 4,5 từ mức 6,43 của giai đoạn 2021–2025.

ICOR có thể hiểu đơn giản là hệ số phản ánh cần bao nhiêu đồng vốn đầu tư để tạo thêm một đồng GDP. Trong những điều kiện có thể so sánh, ICOR càng thấp thường cho thấy hiệu quả sử dụng vốn của nền kinh tế càng cao.

Trên bề mặt của vốn và số dự án sàng lọc là vậy, nhưng về khâu chấm điểm hiệu quả lại vẫn đang đặt nặng tỷ lệ giải ngân

Chúng ta thường xuyên nghe những yêu cầu phải đẩy nhanh tiến độ, nâng cao trách nhiệm người đứng đầu và phấn đấu giải ngân đạt 100% kế hoạch vốn được giao.

Bản thân việc đẩy nhanh giải ngân có vấn đề gì. Vấn đề khi tỷ lệ giải ngân trở thành thước đo chủ yếu để đánh giá thành tích, mà không có gì đo hiệu quả thực tế của khoản đầu tư.

Kỳ tháng 10/2026 sẽ có một phương pháp chấm điểm giải ngân mới theo Quyết định 1129/QĐ-TTg, nhưng được biết trong cách đánh giá này, mức xếp loại cao gắn chặt với tỷ lệ giải ngân thực tế của các bộ, ngành và địa phương.

Nhưng thực ra một địa phương giải ngân 100% vốn không đương nhiên tạo ra hiệu quả kinh tế – xã hội cao hơn địa phương giải ngân 90%.

Kết quả thực phụ thuộc vào dự án được đầu tư có thực sự cần thiết hay không, chi phí có hợp lý không, và những lợi ích kinh tế mà nó mang lại có tương xứng với nguồn lực đã bỏ ra hay không.

Nên nhìn nhận chung vẫn thấy rằng hiệu quả đầu tư công chủ yếu được đánh giá thông qua kết quả giải ngân chưa thực sự đảm bảo.

Điều này cho thấy một thực tế

  • Hiện đầu tư công đã có những bước đi cụ thể hơn về giảm số lượng, tăng quy mô

  • Nhưng tiêu chí đánh giá vẫn bám nhiều vào tỷ lệ giải ngân

  • Thiếu đi một bộ chỉ số hiệu quả kinh tế – xã hội để xếp loại kết quả đầu tư công.

Dù biết đây là một việc khó, ví thử như hiệu quả của một dự án giao thông khác với dự án bệnh viện, trường học hay công trình năng lượng. Nhiều lợi ích kinh tế – xã hội cũng cần nhiều năm vận hành mới có thể đánh giá đầy đủ, đôi khi còn có cả các vai trò chính trị quan trọng.

Nhưng vẫn đế thì vẫn cần có lời giải, bởi nếu chỉ thay đổi tiêu chí lựa chọn nhưng vẫn chủ yếu chấm điểm bằng tốc độ giải ngân, chúng ta có thể rơi vào một tình huống khá mâu thuẫn:

Phía trên gửi yêu cầu hướng đến chất lượng, nhưng thành tích phía dưới thực hiện lại vẫn được ghi nhận chủ yếu bằng số vốn đã tiêu.

Nguồn dữ liệu ADB, World Bank, Phát biểu của Thủ tướng (ngày 24/4/2026, 23/10/2026)

Bình luận thêm Trương Đắc Nguyên