Người Việt có một câu rất hay: “Có qua có lại mới toại lòng nhau”. Nghe đơn giản, nhưng nếu đem tư duy ấy áp vào mọi mối quan hệ thì chẳng khác gì biến xã hội thành một cuốn sổ công nợ khổng lồ. Anh mời tôi bữa cơm, tôi nợ anh bữa cơm. Anh giúp tôi một việc, tôi phải nhớ để có ngày trả lại. Quan hệ càng nhiều, sổ cái càng dài. Đến cuối cùng, người ta không còn biết mình đang sống với bạn bè, đối tác hay một đám chủ nợ không tính lãi.
Thứ thú vị là có những người chẳng nợ ai nhiều, cũng chẳng ai nợ họ, nhưng khi gặp chuyện lại có thể nhấc điện thoại gọi vài cuộc và nhận được sự giúp đỡ gần như ngay lập tức. Ngược lại, có người ăn nhậu cả đời, danh thiếp đầy ngăn kéo, điện thoại vài nghìn số, đến lúc thật sự cần một lời giới thiệu hay một cánh cửa thì lại ngồi tính xem gọi ai mà không bị mang tiếng “chỉ tìm đến lúc có việc”.
Khác biệt nằm ở chỗ một bên tích lũy mối quan hệ, bên kia chỉ tích lũy giao dịch.
Một quan hệ đủ tốt tạo ra một thứ quyền rất đặc biệt: quyền được nhờ mà không phải cúi đầu, không phải cân đo ngay hôm sau sẽ trả lại cái gì. Quyền ấy không phải đặc ân miễn phí. Nó được mua bằng nhiều năm giữ chữ tín, không lợi dụng người khác, biết giúp khi có thể và quan trọng nhất là không biến mọi cuộc gặp thành một bài toán lợi ích.
Trong kinh doanh, thứ vốn này còn đáng tiền hơn nhiều hợp đồng. Có những ông chủ chỉ cần một cuộc gọi là nhà cung cấp cho thêm vài tuần công nợ, đối tác chịu ngồi lại khi thị trường xấu, một người giỏi chịu bỏ công việc đang ổn để sang giúp họ dựng lại đội ngũ. Không hẳn vì ông chủ ấy trả giá cao nhất. Nhiều khi chỉ vì người ta đã biết ông ta là người như thế nào sau mười, hai mươi năm làm ăn.
Rồi nhìn rộng ra mới thấy vấn đề của một xã hội không chỉ là có bao nhiêu tiền, bao nhiêu kỹ sư hay bao nhiêu công nghệ. Còn một loại tài sản khó thống kê hơn nhiều: người ta có tin nhau đủ để cùng làm việc hay không.
Một xã hội ít tin nhau phải trả một loại thuế rất đắt mà chẳng cơ quan thuế nào thu. Hợp đồng phải dài hơn. Con dấu phải nhiều hơn. Quy trình phải chặt hơn. Người mua sợ người bán lừa. Người bán sợ người mua quỵt. Ông chủ sợ nhân viên lấy cắp. Nhân viên lại nghĩ ông chủ đang tìm cách ăn bớt phần mình. Mỗi bên bỏ thêm tiền, thời gian và sức lực chỉ để đề phòng bên còn lại.
Đó là thứ chi phí không xuất hiện đẹp đẽ trên bảng hiệu GDP, nhưng nó ăn vào tốc độ của cả nền kinh tế.
Judy Robinett trong Siêu Cò nói nhiều về việc xây dựng quan hệ bằng giá trị, sự tin cậy và tính nhất quán. Nhưng nhìn rộng hơn một chút, câu chuyện không còn nằm ở chuyện “quen được bao nhiêu người”.
Một xã hội giàu quan hệ không phải xã hội nơi ai cũng có thật nhiều số điện thoại.
Mà là nơi người ta có thể nhờ nhau một việc mà cả hai đều không lập tức nghĩ đến chuyện ai đang lợi dụng ai.
Có lẽ đó mới là loại vốn khó tích lũy nhất.
Và cũng là loại vốn đắt nhất khi một xã hội đánh mất.
-------------------------
[Bài của khách]
