Cơn Khủng Hoảng Năng Lượng 2026: Iran Trước Sức Ép Tăng Giá Nhiên Liệu Dưới Vòng Vây Trừng Phạt Mới Của Mỹ
Chính phủ Iran đang phải đối mặt với một bài toán kinh tế - xã hội cực kỳ nan giải: chuẩn bị tâm lý cho người dân trước đợt tăng giá nhiên liệu mới, trong nỗ lực cứu vãn nền kinh tế đang suy ngoái nghiêm trọng dưới sức áp lực và các lệnh phong tỏa từ Mỹ.
Sức Ép Vĩ Mô Và Gánh Nặng Trợ Giá
Theo các báo cáo mới nhất, việc Mỹ phong tỏa các cảng biển cùng tác động kéo dài từ các cuộc xung đột đã biến chính sách cung cấp nhiên liệu trợ giá cho 93 triệu dân trở thành một gánh nặng tài chính quá sức đối với Tehran.
-
Thủng lưới ngân sách: Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) dự báo GDP của Iran sẽ sụt giảm 5,4% trong năm 2026.
-
Đồng nội tệ lao dốc: Sau những cảnh báo về chiến dịch kinh tế khốc liệt từ Tổng thống Mỹ Donald Trump, đồng rial đã rơi xuống mức thấp kỷ lục khi 2 triệu rial mới đổi được 1 USD trên thị trường tự do.
-
Chênh lệch giá phi lý: Tổng thống Masoud Pezeshkian cho biết chi phí sản xuất mỗi lít xăng lên tới 1,3 triệu rial (khoảng 17.200 VNĐ). Tuy nhiên, mức giá trợ giá thấp nhất cung cấp cho người dân hiện chỉ là 15.000 rial/lít (chưa đầy 260 VNĐ). Các mức giá bậc thang khác như 30.000 rial và 50.000 rial/lít cũng đang khiến ngân sách nhà nước thâm hụt nghiêm trọng.
Thách Thức Cung - Cầu Và Nguy Cơ Bất Ổn Xã Hội
Hiện tại, nhu cầu tiêu thụ nhiên liệu tại Iran chạm mức 135 triệu lít/ngày, trong khi năng lực sản xuất thực tế chỉ đạt khoảng 121 triệu lít/ngày. Việc nhập khẩu bị ngưng trệ hoàn toàn do chiến tranh buộc chính phủ phải cắt giảm hạn ngạch mua xăng theo thẻ và pha loãng nhiên liệu để bù đắp thiếu hụt.
Tuy nhiên, việc tăng giá xăng luôn là "ngòi nổ" nhạy cảm tại quốc gia này. Các đợt điều chỉnh giá trong quá khứ từng châm ngòi cho các làn sóng biểu tình rầm rộ trên toàn quốc vào năm 2019 và đầu năm 2026. Trong bối cảnh lạm phát tháng 7 đã tăng 88% so với cùng kỳ và lạm phát thực phẩm vượt mốc 128%, giới chức Iran đang cực kỳ cẩn trọng trước khi đưa ra quyết định cuối cùng trong vài tuần tới.
3 Phương Án Được Chính Phủ Cân Nhắc
Để giải quyết khủng hoảng, ông Esmail Saghab-Esfahani, Lãnh đạo Cơ quan Tối ưu hóa Năng lượng Iran, đưa ra 3 kịch bản ứng phó:
-
Giữ nguyên giá nhưng giới hạn nguồn cung: Áp dụng cơ chế "ai đến trước phục vụ trước", các trạm xăng sẽ lập tức đóng cửa khi hết hạn ngạch phân bổ.
-
Chia đều hạn ngạch toàn dân: Cấp cho mỗi người dân (kể cả không có xe) 30 lít/tháng ở mức giá thấp nhất; người không sử dụng có thể bán lại hạn ngạch này.
-
Tự do hóa giá nhiên liệu toàn quốc: Nâng giá lên mức 872.000 rial/lít (khoảng 11.500 VNĐ) để tiệm cận chi phí sản xuất. Dù giải quyết được bài toán ngân sách, phương án này nguy cơ tạo ra "bong bóng lạm phát" khi chi phí logistics tăng vọt.
Phó Tổng thống thứ nhất Mohammad-Reza Aref phát tín hiệu rằng định hướng lâu dài là phải tự do hóa giá nhiên liệu một cách minh bạch, đồng thời dùng nguồn thu này để hỗ trợ trực tiếp cho các nhóm dân cư dễ bị tổn thương nhất trong xã hội.
...............................................
