Nhiều nhà đầu tư thường nhìn các vụ bê bối tài chính và tự hỏi: “Tại sao họ lại làm vậy?” Nhưng có lẽ câu hỏi đúng hơn là: “Điều gì đã khiến họ dần đi đến lựa chọn đó?”

Hãy thử nghiêm túc đặt mình vào vị trí của một chủ doanh nghiệp niêm yết hoặc đang chuẩn bị lên sàn. Bạn nghĩ mình sẽ là người như thế nào?

Trường hợp công ty của bạn có lợi thế cạnh tranh lớn như Hòa Phát, PNJ, Vietcombank hay có các vị thế độc quyền thì thôi không nói, bởi chẳng có gì khó khăn quá cả.

Nhưng khả năng rất cao bạn chỉ là chủ của một doanh nghiệp vừa và nhỏ trên sàn (99% doanh nghiệp niêm yết là quy mô vừa và nhỏ), nhóm này hoạt động trong môi trường cạnh tranh khốc liệt, tăng trưởng khó khăn và luôn chịu áp lực từ nhiều phía. Vậy đây là những ý nghĩ sẽ ập đến:

1) Trường hợp công ty bạn đã hoạt động nhiều năm nhưng không phát triển được nữa, thậm chí cạnh tranh gia tăng, mọi thứ bắt đầu suy thoái và phương án tái cơ cấu đều đã thử nhưng thất bại.

Rồi một ngày sẽ có suy nghĩ:

“Tại sao không làm cú chốt, bán công ty lúc này khi nó còn được giá ?“

=> Đó là cách ra đời các công ty vốn không còn hấp dẫn nhưng lên sàn để bán nó cho nhà đầu tư như #DAH ,#DCS, #LCM, #HID … Hay doanh nghiệp gian lận tài chính để bán cho đối tác như #TTF

2) Trường hợp công ty của bạn vẫn ổn nhưng năm nay là một năm khó khăn và sẽ không đạt được kế hoạch kinh doanh.

Bạn sẽ mất phần lương thưởng cho hoàn thành kế hoạch, đồng nghiệp cấp dưới của bạn cũng mất thưởng, uy tín của bạn cũng giảm.

Anh bạn giám đốc tài chính (một người cũng mất lương thưởng) chạm cốc bia với bạn và nói “Anh ơi, hay mình “cố thêm” một tí “

Ban đầu chỉ là ghi nhận giảm bớt chi phí, đẩy chi phí sang năm sau. Sau đó là ghi nhận sớm lợi nhuận. Rồi dần dần ranh giới giữa điều chỉnh và gian lận trở nên mờ đi và làm nhiều hơn.

=> Đó là cách xảy ra chuyện doanh nghiệp gian lận tài chính để đạt được kế hoạch kinh doanh đủ chia Esop, chia thưởng; còn các năm sau bắt đầu lỗ nặng và giá cổ phiếu giảm mạnh như #HAX,#HQC, #TMT …

3) Trường hợp công ty của bạn thậm chí hoạt động tốt, nhưng cổ đông sẽ còn muốn bạn làm tốt hơn nữa, phải tăng trưởng từ năm này qua năm khác. Bởi nếu không thế thì giá cổ phiếu giảm, các quỹ sẽ gọi điện thúc giục bạn, cổ đông sẽ giơ tay trong đại hội cổ đông hỏi cảm nghĩ của bạn, và tài sản của bạn cũng giảm theo nữa. Mọi người đang ngầm hiểu với nhau rằng: “Đây phải là một công ty tăng trưởng”

Nhưng thị trường không chỉ muốn tăng trưởng một lần. Họ muốn tăng trưởng mãi. Nếu năm nay tăng 20%, năm sau họ kỳ vọng 25%. Từ một mục tiêu kinh doanh, tăng trưởng dần trở thành áp lực phải duy trì bằng mọi giá.

=> Đó là cách xảy ra chuyện doanh nghiệp bất chấp rủi ro về tài chính để duy trì con số tăng trưởng. Giá cổ phiếu tăng mạnh trong thời gian đầu và sau đó quay đầu giảm mạnh trở lại điểm xuất phát như #HSG, #NKG, #HBC

Qua đây ta sẽ thấy rằng với các doanh nghiệp sẽ có rất nhiều áp lực thôi thúc họ thực hiện hành vi không chuẩn về tài chính như là:

  • Che dấu tình hình tài chính xấu để chuộc lợi bằng xả cổ phiếu

  • Đạt kế hoạch kinh doanh để nhận lương thưởng

  • Sức ép từ cổ đông buộc phải duy trì tăng trưởng bằng mọi giá

  • Che giấu sự tư lợi, ngầm rút tiền ra túi riêng của ban lãnh đạo

Hiểu được những áp lực này không phải để thông cảm cho hành vi mà để nhà đầu tư hiểu rằng báo cáo tài chính không chỉ là phản ánh những con số độc lập. Đằng sau các con số luôn là con người, với đầy đủ động cơ, lợi ích và áp lực. Và đôi khi, dấu hiệu của rủi ro không nằm rõ ràng trong báo cáo tài chính mà nằm ở hoàn cảnh khiến ban lãnh đạo có động cơ phải làm đẹp báo cáo tài chính.

Cre: Trương Đắc Nguyên